Khôi phục công bằng sau gian lận thi cử

Muốn xử lý đúng, trước hết phải xác định đúng

Ngay khi sự việc phát giác, dư luận đã chia thành hai luồng ý kiến: Tổ chức thi lại hoặc chỉ hủy kết quả của những thí sinh gian lận. Để có lựa chọn xác đáng, cần trả lời câu hỏi cốt lõi: Sai phạm đã tác động đến kết quả kỳ thi ở mức độ nào và đối với những ai?

Nếu phạm vi ảnh hưởng chưa được làm rõ, mọi quyết định đều tiềm ẩn rủi ro lọt lưới kẻ gian lận hoặc tước đi quyền lợi của người vô tội. Do đó, ưu tiên hàng đầu không phải là quyết định việc thi lại, mà là khẩn trương xác minh diễn biến vụ việc. Cơ quan chức năng cần làm rõ lời giải được cung cấp bằng cách nào, thời điểm nào, quy mô đến đâu và mức độ tác động ra sao. Mọi kết luận phải dựa trên chứng cứ vững chắc, không xuất phát từ suy đoán hay sức ép dư luận.

Trong gần 20 năm làm công tác điều tra tội phạm, tôi nhận thấy, vụ việc càng liên quan đến nhiều người, việc khoanh vùng phạm vi ảnh hưởng càng quan trọng. Xử lý trên diện rộng bao giờ cũng dễ hơn việc bóc tách trách nhiệm từng cá nhân, nhưng chính sự cẩn trọng đó mới là thước đo của công bằng. Khôi phục công bằng không bắt đầu từ việc thi lại hay không, mà bắt đầu từ việc xác định đúng sự thật.

Đâu là giải pháp công bằng nhất?

Sau khi đánh giá được mức độ ảnh hưởng của sai phạm, cơ quan chức năng sẽ phải lựa chọn biện pháp khắc phục. Không có phương án nào là hoàn hảo.

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - Chuyên gia tội phạm học.

Nhiều ý kiến ủng hộ việc thi lại. Tuy nhiên, thi lại chưa chắc đã mang lại công bằng. Trạng thái tâm lý, điều kiện và bối cảnh kỳ thi rất khó được tái lập. Việc thi lại trên diện rộng sẽ tạo áp lực tâm lý, làm đảo lộn kế hoạch và ảnh hưởng đến việc xét tuyển đại học của những học sinh không có lỗi.

Ở chiều ngược lại, nếu xác minh được đích danh những trường hợp sử dụng lời giải để gian lận, việc xử lý nên khoanh vùng chính xác vào nhóm đối tượng này. Đây là giải pháp hạn chế tối đa tác động tiêu cực ngoài ý muốn mà vẫn bảo đảm sự nghiêm minh. Chỉ khi không thể phân định được phạm vi ảnh hưởng hoặc tính khách quan của toàn bộ kỳ thi đã bị phá vỡ, phương án thi lại trên diện rộng mới nên được tính đến.

Trách nhiệm phải được xác định đúng người, đúng hành vi

Về trách nhiệm pháp lý, có ý kiến cho rằng, mọi học sinh chép lời giải đều là "đồng phạm", nhưng cũng có người xem các em chỉ là nạn nhân. Cả hai góc nhìn này đều chưa phản ánh đúng bản chất vụ việc.

Cần phân định rành mạch giữa trách nhiệm hình sự và xử lý kỷ luật theo quy chế thi. Không phải mọi hành vi vi phạm quy chế đều đồng nghĩa với trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, nếu chứng minh được học sinh chủ động đề nghị, tích cực phối hợp hoặc cố ý lợi dụng hành vi gian lận để đạt điểm cao, các em hoàn toàn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật dựa trên chứng cứ cụ thể.

Không thể đánh đồng tất cả học sinh trong cùng một phòng thi bằng một hình thức xử lý cào bằng. Ai hưởng lợi từ gian lận thì phải chịu hậu quả, ai không liên quan phải được bảo vệ quyền lợi chính đáng.

Vụ việc Tuyên Quang còn bộc lộ thách thức lớn của cơ chế khảo thí hiện hành, khi một kỳ thi vừa dùng để xét tốt nghiệp, vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học.

Sự cố này tạo ra một mâu thuẫn rõ rệt: Xác minh khách quan thì cần thời gian, nhưng quá trình này càng kéo dài, cơ hội trúng tuyển của thí sinh càng bị đe dọa. Ngược lại, nếu làm qua loa để kịp tiến độ, bản chất vụ việc sẽ không được làm rõ.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cần tổng kết toàn diện và ban hành quy trình chuẩn để xử lý các sự cố khảo thí phát sinh sau khi công bố kết quả. Quy trình này phải quy định rõ bốn nội dung: Thời hạn xác minh, nguyên tắc khắc phục hậu quả, cơ chế bảo vệ quyền lợi thí sinh và trách nhiệm minh bạch thông tin. Đồng thời, cần có giải pháp dự phòng như điều chỉnh tiến độ xét tuyển, tổ chức xét bổ sung hoặc bảo lưu quyền xét tuyển cho thí sinh bị ảnh hưởng.