Khơi thông nguồn lực trí thức Việt toàn cầu cho bài toán phát triển đất nước

Hơn 60 kiều bào về từ 24 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới tham gia chương trình Đoàn kiều bào thăm quân và dân Trường Sa và Nhà giàn DK1 trên “Chuyến tàu Đại đoàn kết” từ ngày 18-26/4/2025. (Ảnh: TTXVN phát)

Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài đặt ra yêu cầu nâng tầm tư duy từ vận động, tập hợp, chăm lo lên đồng hành, kiến tạo cơ chế, huy động nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài tham gia sâu hơn vào quá trình hội nhập, xây dựng và phát triển đất nước.

Trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, yêu cầu này đặt ra một bài toán cụ thể: làm thế nào để nguồn lực trí tuệ của người Việt Nam trên toàn cầu, thông qua các mạng lưới chuyên gia đã được hình thành, kết nối đúng với nhu cầu trong nước, tạo ra những sản phẩm, kết quả cụ thể phục vụ phát triển đất nước.

Để người tài gặp đúng bài toán

Nghị quyết số 23-NQ/TW xác định cộng đồng hơn 6,5 triệu người Việt Nam tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ là một trong những nguồn lực chiến lược quan trọng, góp phần nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia; đồng thời nhìn nhận việc phát huy nguồn lực của cộng đồng phục vụ phát triển đất nước vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Nghị quyết yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách đồng bộ, đột phá, tạo môi trường thuận lợi để kết nối, thu hút, phát huy hiệu quả nguồn lực, trí tuệ của người Việt Nam ở nước ngoài; trong đó có việc hình thành hệ sinh thái kết nối bền vững các chuyên gia, trí thức, nhà khoa học, doanh nhân và thế hệ trẻ người Việt Nam toàn cầu.

Yêu cầu về hiệu quả đầu ra cũng được Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33, tháng 8/2026.

Người đứng đầu Chính phủ yêu cầu ngoại giao phục vụ phát triển phải có kết quả đầu ra thực chất, mốc thời gian cụ thể, địa chỉ thụ hưởng rõ ràng; đồng thời "chuyển mạnh từ thu hút nguồn lực sang chuyển hóa nguồn lực," trong đó có thu hút nhân tài từ cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài tham gia các chương trình đổi mới sáng tạo quốc gia.

Thủ tướng Lê Minh Hưng chỉ rõ một số hoạt động xúc tiến còn nặng về số lượng, nhẹ về chất lượng, thiếu thước đo cụ thể; yêu cầu đổi mới phương pháp làm việc theo hướng đồng hành đến kết quả cuối cùng. Đối với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, Thủ tướng yêu cầu kết nối, khuyến khích kiều bào chuyển giao kỹ năng, tri thức, công nghệ, nguồn lực, góp phần phát triển lực lượng sản xuất mới trong nước.

Các đại biểu kiều bào xếp hình giữa biển khơi. (Ảnh: Huy Khánh/Vietnam+)

Thực tế, Việt Nam đã hình thành các mạng lưới chuyên gia tại nhiều quốc gia và trong một số lĩnh vực công nghệ chiến lược. Nhiều viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp đã chủ động tìm kiếm, kết nối chuyên gia; các nền tảng kết nối và cơ sở dữ liệu cũng từng bước được xây dựng.

Để những kết nối này phát huy hiệu quả, nhu cầu trong nước cần được cụ thể hóa thành bài toán; từ đó tìm người phù hợp, xác lập nhiệm vụ, bố trí nguồn lực và xác định rõ trách nhiệm, quyền lợi, sản phẩm đầu ra. Cùng với đó là tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục hành chính, cơ chế tài chính, sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích, dữ liệu chuyên gia và môi trường nghiên cứu, làm việc. Đây là những khâu cần được nối thông để nguồn lực đã thu hút có thể được chuyển hóa thành kết quả cụ thể.

Từ "mời về" đến cùng giải quyết bài toán

Từ thực tiễn hoạt động của các mạng lưới trí thức, chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài, một vấn đề được đặt ra là làm thế nào đưa nguồn lực này đến đúng những nhu cầu cụ thể trong nước.

Ông Nguyễn Phúc Bình, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo Việt Nam tại Australia (VINAUSIT) cho rằng khoảng cách lớn hiện nay không nằm ở năng lực hay mong muốn đóng góp của người tài mà ở việc làm thế nào để người tài và bài toán cần giải quyết có thể gặp được nhau.

Theo ông Nguyễn Phúc Bình, nhiều trí thức trẻ người Việt Nam tại Australia mong muốn đóng góp cho quê hương, trong đó có những người đang làm việc tại doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, đơn vị khoa học và công nghệ. Tuy nhiên, khi tiếp cận các vấn đề trong nước, thủ tục hành chính có thể trở thành trở ngại. Chuyên gia cũng cần một cơ chế đủ rõ để biết mình tham gia công việc gì, trong khoảng thời gian nào, trách nhiệm và quyền lợi ra sao.

Từ kinh nghiệm thực tế, VINAUSIT lựa chọn cách tiếp cận theo hướng tìm người phù hợp với từng công việc, thay vì đơn thuần tìm người có học hàm, học vị hoặc thành tích cao nhất. Mạng lưới chú trọng những chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn, có khả năng bố trí thời gian và sẵn sàng tham gia giải quyết vấn đề cụ thể; bắt đầu từ những việc có thể triển khai và tạo kết quả trước khi mở rộng sang những nhiệm vụ lớn hơn.

Ông Nguyễn Phúc Bình, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo Việt Nam tại Australia. (Ảnh: Diệp Trương/TTXVN)

Theo ông Nguyễn Phúc Bình, hiệu quả của mạng lưới cũng không nên chỉ được tính bằng số lượng thành viên, mà cần nhìn vào những hợp tác được hình thành từ quá trình kết nối. VINAUSIT đề xuất huy động chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài theo từng nhiệm vụ cụ thể thay vì chủ yếu theo tư cách thành viên mạng lưới; nghiên cứu hình thành "ngân hàng bài toán" để kết nối nhu cầu trong nước với nguồn lực tri thức; mở rộng các chương trình nghiên cứu chung, đồng thời tạo điều kiện để các mạng lưới trí thức tham gia sớm hơn vào quá trình xây dựng, phản biện chính sách.

Cùng với việc mở rộng mạng lưới, một yêu cầu đặt ra từ phía trong nước là xác định rõ nhu cầu. Bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp không chỉ xác định lĩnh vực cần chuyên gia mà cần cụ thể hóa thành những bài toán có mục tiêu, sản phẩm đầu ra, nguồn lực thực hiện và cơ chế phối hợp.

Nhiều chuyên gia, nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài đã có vị trí nghề nghiệp, phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu và môi trường làm việc ổn định tại nước sở tại. Thực tế này đặt ra cách tiếp cận linh hoạt hơn trong thu hút nguồn lực trí thức, theo hướng không nhất thiết chuyên gia phải trở về Việt Nam làm việc lâu dài mới có thể đóng góp.

Đại học Bách khoa Hà Nội đang thử nghiệm cách làm này thông qua Đề án HUST Talent. Theo Tiến sỹ Tạ Anh Sơn, Phó Ban Tổ chức Nhân sự, Đại học Bách khoa Hà Nội, đối với các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành đã có công việc ổn định ở nước ngoài, việc chuyển hẳn về Việt Nam không dễ dàng. Vì vậy, bên cạnh các vị trí làm việc toàn thời gian, trường xây dựng nhóm chuyên gia có thể tham gia với vai trò mời giảng, cố vấn hoặc chuyên gia cao cấp. Mục tiêu đến năm 2030 là thu hút, kết nối khoảng 100 chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành từ nước ngoài hợp tác với Đại học Bách khoa Hà Nội.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai từ tháng 10/2025 cho thấy, có chuyên gia quan tâm, mong muốn đóng góp chưa đồng nghĩa với việc ngay lập tức có thể hình thành một nhiệm vụ hợp tác cụ thể, ông Tạ Anh Sơn chia sẻ.

Theo số liệu báo cáo đến tháng 6/2026, HUST Talent đã nhận được khoảng 50 hồ sơ chuyên gia người Việt Nam hoạt động trong và ngoài nước. Một trong những vấn đề đặt ra trong quá trình xử lý hồ sơ là kết nối đúng người với đúng bài toán. Ban đầu, các đơn vị đưa ra những mô tả tương đối chung, sau đó tiếp tục trao đổi với chuyên gia để xây dựng nội dung hợp tác. Thực tế cho thấy việc xác định được một vấn đề đủ cụ thể để chuyên gia tham gia có thể cần nhiều thời gian.

Từ quá trình triển khai, Đại học Bách khoa Hà Nội đang hướng tới cơ chế đặt bài toán cụ thể hơn. Trên cơ sở nhu cầu của từng đơn vị, trường xác định bài toán, tìm chuyên gia phù hợp, sau đó xây dựng hình thức hợp tác gắn với thời gian, KPI, sản phẩm và thù lao.

"Đóng góp của chuyên gia được định hướng đánh giá theo giá trị tạo ra, thay vì chủ yếu dựa vào thời gian hiện diện tại trường," Tiến sỹ Tạ Anh Sơn chia sẻ.

Trong giai đoạn 2026-2027, trường dự kiến thí điểm ở một số lĩnh vực ưu tiên như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, năng lượng mới; mỗi lĩnh vực lựa chọn từ 3-5 bài toán, xác định đơn vị chủ trì, ngân sách và KPI cụ thể.

Thực tiễn này cho thấy bên cạnh câu hỏi làm thế nào thu hút chuyên gia về nước, một vấn đề khác cần được giải quyết là tạo cơ chế để chuyên gia có thể tham gia hiệu quả vào các nhiệm vụ cụ thể của Việt Nam dù đang làm việc ở đâu.

Nghị quyết số 23-NQ/TW đặt công tác người Việt Nam ở nước ngoài trong yêu cầu đổi mới tư duy, từ vận động, tập hợp, chăm lo lên đồng hành, kiến tạo cơ chế, huy động nguồn lực phục vụ phát triển đất nước. Với đội ngũ chuyên gia, trí thức, nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài, yêu cầu đó đang được đặt vào những công việc cụ thể: xác định đúng nhu cầu, kết nối đúng người với đúng bài toán, tạo cơ chế tham gia linh hoạt và lấy kết quả đóng góp làm thước đo.

Khi các khâu từ xác định nhu cầu, kết nối chuyên gia đến tổ chức thực hiện được vận hành thông suốt, nguồn lực trí tuệ của người Việt Nam trên toàn cầu sẽ có thêm điều kiện để chuyển thành các chương trình nghiên cứu, công nghệ, sản phẩm, nguồn nhân lực và giải pháp phục vụ phát triển đất nước./.