Không chỉ hạn chế, cần tạo không gian mạng an toàn cho trẻ em

Các chuyên gia nhận định đây có thể là một bước tiến trong bảo vệ trẻ trên môi trường số, nhưng hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào khả năng thực thi, trách nhiệm của các nền tảng công nghệ và sự đồng hành của gia đình, nhà trường.

Giảm rủi ro nhưng chưa phải giải pháp toàn diện

Các cơ quan chức năng đang xem xét quy định mới nhằm hạn chế trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội tại Việt Nam. Theo dự thảo, người dùng dưới 16 tuổi vẫn có thể truy cập và xem nội dung trực tuyến, nhưng các nền tảng phải có giải pháp kỹ thuật để không cho phép nhóm người dùng này đăng tải, bình luận, chia sẻ hoặc bày tỏ cảm xúc trên mạng xã hội.

Đây không phải là bước đi đầu tiên trong quản lý trẻ em trên không gian mạng. Từ năm 2024, trẻ dưới 16 tuổi muốn sử dụng tài khoản mạng xã hội đã phải có cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp đăng ký và chịu trách nhiệm giám sát. Dự thảo mới tiếp tục siết chặt theo hướng giới hạn khả năng tương tác thay vì cấm hoàn toàn.

Theo TS. Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam đây có thể được xem là giải pháp dung hòa giữa hai thái cực là cấm hoàn toàn và cho phép sử dụng không hạn chế.

Ông cho rằng việc giảm tương tác sẽ giúp hạn chế "dấu chân số" của trẻ, từ đó giảm nguy cơ trở thành mục tiêu của các hành vi dụ dỗ, lừa đảo, bóc lột tình dục hay cực đoan hóa trên môi trường mạng. Đồng thời, việc chỉ sử dụng mạng xã hội theo hướng thụ động cũng có thể làm giảm cảm giác hưng phấn do lượt thích, bình luận và các cơ chế kích thích dopamine mang lại.

Tuy nhiên, TS. Gordon Ingram cũng lưu ý rằng việc hạn chế tương tác có thể tạo ra những hệ quả ngoài mong muốn. Theo ông, nhiều nghiên cứu tâm lý cho thấy việc chỉ lướt xem nội dung một cách thụ động (doomscrolling) thậm chí còn có hại hơn sử dụng mạng xã hội để duy trì các mối quan hệ tích cực.

Bên cạnh đó, một số thanh thiếu niên có thể tìm cách tạo tài khoản người lớn hoặc chuyển sang các nền tảng, nhóm kín khó kiểm soát hơn, khiến các cơ chế bảo vệ dành cho trẻ em không còn phát huy tác dụng.

Cần sự chung tay của nhiều bên

Thách thức lớn nhất của các quy định quản lý mạng xã hội là tính khả thi trong thực thi. TS. Huo Chong Ling, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật phần mềm, Đại học RMIT Việt Nam nhấn mạnh nếu quy định quá cứng nhắc, người dùng sẽ tìm cách lách luật. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là từ bỏ các biện pháp quản lý.

"Chúng ta không xóa bỏ giới hạn tốc độ chỉ vì vẫn có người vi phạm. Điều cần làm là tăng cường thực thi và ứng dụng công nghệ để hỗ trợ", ông nhận định.

TS. Huo Chong Ling cũng cho rằng việc giới hạn quyền đăng bài hay bình luận chỉ là một phần của giải pháp. Điều quan trọng hơn là kiểm soát trẻ tương tác với ai và tiếp cận những nội dung nào. Các nguy cơ như bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, người lạ tiếp cận hay thuật toán liên tục đề xuất nội dung độc hại mới là những rủi ro đáng lo ngại nhất.

Ông đề xuất các nền tảng cần áp dụng đồng bộ nhiều biện pháp bảo vệ như mặc định tài khoản riêng tư cho trẻ em, chặn tin nhắn từ người lạ, kiểm soát quyền bình luận, ứng dụng AI để phát hiện hành vi bắt nạt hoặc dụ dỗ trực tuyến, đồng thời tăng cường công cụ giám sát của phụ huynh và các tính năng nhắc nghỉ khi sử dụng quá lâu.

Theo vị chuyên gia RMIT, mục tiêu của chính sách không nên là ngăn trẻ em tham gia môi trường số, mà là xây dựng một không gian mạng an toàn hơn để các em vẫn có thể tiếp cận thông tin, học tập và giao tiếp một cách lành mạnh.

Bên cạnh đó, TS. Gordon Ingram cho rằng kinh nghiệm từ Australia cho thấy, bên cạnh câu chuyện xác minh độ tuổi hay thực thi quy định, điều còn thiếu trong quá trình xây dựng chính sách là tiếng nói của chính trẻ em và thanh thiếu niên.

Vì vậy, khi hoàn thiện các quy định mới, Việt Nam cần bảo đảm những nhóm chịu tác động trực tiếp được tham gia đóng góp ý kiến, nhất là trẻ em thuộc các nhóm yếu thế đang phụ thuộc nhiều vào môi trường trực tuyến để học tập, giao tiếp và kết nối xã hội.

Theo các chuyên gia, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể chỉ dựa vào một quy định hành chính, mà cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, các nền tảng công nghệ, nhà trường, gia đình và chính người sử dụng để xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh và phù hợp với sự phát triển của trẻ.