KHÔNG CHỈ LÀ CHUYỆN 'TIÊU TIỀN'

Ảnh: ST

Theo Bộ Tài chính, đến hết ngày 10/9/2026, giải ngân vốn đầu tư công đạt 523.813,6 tỷ đồng, trong tổng kế hoạch vốn ngân sách nhà nước năm 2026 được giao hơn 1,022 triệu tỷ đồng. Các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết 1.010.926,9 tỷ đồng, tương đương 97,4% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, nhưng giải ngân mới đạt 51,2%.

Khoảng cách này đáng được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ tiến độ, mà dưới góc độ khả năng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả. Vốn đã được phân bổ gần như đầy đủ, nhưng nếu chưa được đưa vào thực hiện thì chưa thể tạo ra công trình, tài sản và năng lực phát triển tương ứng.

Giải ngân nhanh là cần thiết. Vốn đã bố trí nhưng chậm đưa vào nền kinh tế sẽ kéo dài thời gian thực hiện dự án, làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực và ảnh hưởng đến mục tiêu phát triển. Nhưng giải ngân nhanh chưa đồng nghĩa với đầu tư hiệu quả.

Một dự án có thể giải ngân đúng tiến độ nhưng chưa chắc tạo ra giá trị tương xứng; ngược lại, một dự án giải ngân chậm có thể xuất phát từ những vướng mắc về giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư, đấu thầu, điều chỉnh thiết kế hoặc cơ chế, chính sách.

Điều cần quan tâm không chỉ là đơn vị nào giải ngân thấp, mà vướng ở đâu và vì sao vướng. Hiện vẫn còn 24 bộ, cơ quan trung ương và 15 địa phương có tỷ lệ giải ngân thấp hơn bình quân chung; trong đó 3 bộ, cơ quan trung ương có tỷ lệ dưới 6% và chưa giải ngân. Nếu vướng mắc nằm ở một dự án, có thể đó là vấn đề của dự án. Nhưng nếu cùng một loại vướng mắc lặp lại ở nhiều dự án, nhiều địa phương, thì cần nhìn rộng hơn: đó có thể là vấn đề của cơ chế, quy trình hoặc năng lực tổ chức thực hiện.

Đây cũng là điểm mà góc nhìn kiểm toán có thể đi sâu hơn một con số giải ngân. Kiểm toán không chỉ đặt câu hỏi tiền đã được sử dụng đúng quy định hay chưa, mà còn phải nhìn vào mục tiêu, kết quả và hiệu quả của việc sử dụng nguồn lực. Nói cách khác, câu hỏi không dừng ở “đã chi bao nhiêu?”, mà phải tiến tới “chi để làm gì, tạo ra kết quả gì và kết quả ấy có tương xứng với nguồn lực đã bỏ ra hay không?”

Một tuyến đường không chỉ được đo bằng số km hoàn thành, mà còn bằng khả năng kết nối, giảm chi phí vận tải và mở rộng không gian phát triển. Một bệnh viện hay trường học không chỉ được đánh giá bằng giá trị xây dựng, mà còn bằng khả năng khai thác và chất lượng dịch vụ. Một dự án hạ tầng số cũng không thể chỉ tính bằng việc hệ thống đã được xây dựng, mà phải nhìn vào khả năng vận hành, kết nối dữ liệu và giá trị thực tế tạo ra.

Bởi vậy, hiệu quả đầu tư công phải được nhìn xuyên suốt vòng đời của dự án, từ lựa chọn chủ trương, chuẩn bị đầu tư, bố trí vốn, tổ chức thực hiện, giải ngân đến nghiệm thu, vận hành và đánh giá kết quả. Mỗi khâu đều có rủi ro; và nếu rủi ro được nhận diện càng sớm, khả năng ngăn ngừa thất thoát, lãng phí và đầu tư kém hiệu quả càng lớn.

Điều này càng đáng lưu ý khi quy mô đầu tư công giai đoạn 2026-2030 dự kiến khoảng 8,22 triệu tỷ đồng. Nguồn lực càng lớn, yêu cầu kiểm soát chất lượng đầu tư càng phải chặt chẽ. Một quyết định đầu tư chưa phù hợp không chỉ làm phát sinh chi phí trong giai đoạn xây dựng, mà còn có thể kéo theo chi phí vận hành và cơ hội phát triển bị bỏ lỡ trong nhiều năm sau đó.

Nếu chỉ chạy theo con số giải ngân, có thể đạt được mục tiêu về tiến độ nhưng chưa chắc đạt được mục tiêu về hiệu quả. Ngược lại, nếu nhìn xuyên suốt vòng đời đầu tư, kiểm toán không chỉ giúp phát hiện những gì đã xảy ra, mà còn có thể góp phần nhận diện sớm rủi ro, chỉ ra điểm nghẽn quản trị và cảnh báo những bất cập có khả năng lặp lại.

Giải ngân vì thế là điều kiện cần, nhưng chưa phải đích đến. Đích đến của đầu tư công phải là những công trình có ích, dịch vụ công tốt hơn, năng lực phát triển mới và giá trị thiết thực cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế.