Không gian nghệ thuật từ những điều nhỏ bé thân quen

Khách tham quan triển lãm "Huyễn sắc xoay vần" của nghệ sĩ Kito Kengo tại Hà Nội. (Ảnh: Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam)

Hàng trăm chiếc vòng sắc màu giăng mắc khắp không gian. Ánh sáng, phản chiếu và dư ảnh hiện lên từ những vật liệu tìm thấy ở Hà Nội. Đó là triển lãm sắp đặt “Huyễn sắc xoay vần” (Spinning Ghost Colors) của Kito Kengo đang diễn ra từ nay đến hết ngày 6/12 tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam (số 27 Quang Trung, Hà Nội), mang đến công chúng Việt Nam một điểm hẹn thưởng lãm phong cách và triết lý nghệ thuật của một trong những nghệ sĩ Nhật Bản đương đại nổi tiếng quốc tế.

Những mối quan tâm xuyên suốt hành trình sáng tác

Với nền tảng ban đầu là hội họa, Kito Kengo yêu thích cả việc vẽ tranh trên toan và thực hành nghệ thuật sắp đặt. Theo nghệ sĩ sinh năm 1977, hai hình thức này không tách rời mà bổ sung cho nhau trong quá trình tìm kiếm phương thức biểu đạt.

“Vốn xuất thân từ hội họa, tôi vẫn duy trì đều đặn việc vẽ tranh song song với nghệ thuật sắp đặt. Hai hình thức sáng tác này thường xuyên xen kẽ trong quá trình làm việc của tôi”, Kito Kengo chia sẻ.

Nhìn lại chặng đường sáng tác, nghệ sĩ nhắc đến “Transition” (2002), tác phẩm sử dụng những bông hoa tươi được tách khỏi cành và treo bằng chỉ đỏ. Theo thời gian, hoa dần héo đi, khiến trạng thái của tác phẩm thay đổi trong quá trình trưng bày. Khi đối chiếu tác phẩm này với những sáng tác gần đây, anh nhận ra sự tiếp nối trong các vấn đề nghệ thuật mình quan tâm, dù chất liệu và cách thể hiện đã thay đổi.

Nghệ sĩ Kito Kengo trả lời phỏng vấn. (Ảnh: Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam)

“Tôi nhận thấy tác phẩm này có nhiều điểm tương đồng với tác phẩm đang trưng bày tại Hà Nội. Điều đó khiến tôi cảm thấy mới mẻ, đồng thời nhận ra rằng sau hơn 20 năm, mình dường như vẫn đang theo đuổi những vấn đề nghệ thuật tương tự”, anh cho biết.

Sự tiếp nối ấy không đồng nghĩa với việc lặp lại một công thức sáng tác. Trong quá trình làm việc, Kito Kengo từng thử nghiệm với nhiều chất liệu và phương tiện, từ chai nhựa, chất lỏng tuần hoàn đến mô-tơ và hình ảnh trình chiếu. Những quan sát từ đời sống có thể trở thành điểm khởi đầu, nhưng cách chúng được chuyển hóa thành tác phẩm phụ thuộc vào quá trình thử nghiệm và lựa chọn của nghệ sĩ.

Triển lãm tại Hà Nội là một điểm tiếp nối trong hành trình đó. Những thử nghiệm trước đây cung cấp cơ sở để nhìn nhận cách Kito Kengo tiếp tục phát triển thực hành sáng tác của mình, trong khi việc đưa tác phẩm đến một không gian trưng bày mới tạo điều kiện để chúng được tiếp cận bởi những nhóm công chúng khác nhau.

Từ vật liệu đời thường đến ngôn ngữ nghệ thuật

Một trong những đặc điểm đáng chú ý trong thực hành của nghệ sĩ Kito Kengo là việc sử dụng những vật liệu vốn quen thuộc trong đời sống, sau đó đặt chúng vào những cấu trúc và bối cảnh khác. Khi công dụng thông thường không còn là yếu tố chi phối cách nhìn nhận, vật thể có thể mở ra những khả năng liên tưởng mới.

Trong quá trình chuẩn bị triển lãm tại Hà Nội, Kito Kengo đã khảo sát đời sống địa phương và tìm thấy những vật thể có thể đưa vào thực hành nghệ thuật. Cụ thể, Kito Kengo đã rong ruổi nghiên cứu đường phố và các khu chợ. Khi đó, anh đã thấy chiếc đèn lồng tự xoay, và nó trở thành điểm khởi đầu cho một tác phẩm mới. Kết hợp với tấm lọc màu và gương, những chiếc đèn lồng này tạo ra tầng tầng lớp lớp ánh sáng, phản sáng và dư ảnh không ngừng chuyển động. Đến một điểm, hình dáng quen thuộc của chiếc đèn lồng mờ nhòa, biến đổi từ một vật thể thông thường trên đường phố Hà Nội thành một trải nghiệm thị giác mới.

Vòng nhựa nhiều màu sắc là một trong những chất liệu đặc biệt làm nên tên tuổi nghệ sĩ Kito Kengo. (Ảnh: Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam)

Nghệ sĩ Trần Lương nhận định phương pháp sáng tác của Kito Kengo kết hợp nghệ thuật ready-made với nghệ thuật sắp đặt gắn với địa điểm cụ thể (site-specific). Những vật liệu như nhựa, gương và đèn điện vốn thuộc về đời sống công nghiệp, nhưng khi được tổ chức trong một cấu trúc khác, chúng có thể tạo nên những hình ảnh và liên tưởng mới.

Ông nhận xét: “Chúng được thiết kế phóng túng và có cá tính bởi tài năng và kỹ năng của nghệ sĩ để chuyển công năng vật liệu từ sử dụng thành cấu trúc khác lạ gợi cho người xem những liên tưởng bay bổng, đến những ký ức riêng tư về thiên nhiên, về lễ hội và cả tiềm thức”.

Từ góc nhìn này, vật liệu không đơn thuần là phương tiện để hiện thực hóa một ý tưởng có sẵn. Việc lựa chọn, sắp xếp và đặt chúng trong không gian cũng góp phần hình thành trải nghiệm nghệ thuật. Cùng một vật thể, khi được đặt trong những hoàn cảnh khác nhau, có thể được nhìn nhận theo những cách khác nhau.

Điều đó cũng giúp làm rõ mối liên hệ giữa thực hành sáng tác của Kito Kengo và triển lãm tại Hà Nội. Thành phố không chỉ là nơi trưng bày những tác phẩm đã được hình thành từ quá trình làm việc của nghệ sĩ, mà còn là bối cảnh cụ thể để các tác phẩm hiện diện và được công chúng tiếp nhận. Dù không thể mặc định rằng vật liệu được sử dụng đại diện cho văn hóa Việt Nam, việc chúng xuất hiện tại Hà Nội vẫn đặt ra câu hỏi về mối quan hệ giữa vật thể, không gian trưng bày và trải nghiệm của người xem tại đây.

Khi tác phẩm vượt lên chủ ý của nghệ sĩ

Mối quan hệ giữa ý định sáng tạo và cách công chúng tiếp nhận thể hiện rõ trong “Inconsistent Surface” (2011), một tác phẩm của Kito Kengo sử dụng 600 chiếc khăn choàng, quạt và gương. Những chiếc khăn chuyển động nhờ luồng gió từ quạt, trong khi hệ thống gương tạo cảm giác không gian được kéo dài.

Tác phẩm được chuẩn bị vào ngày 11/3/2011, thời điểm Nhật Bản xảy ra trận động đất lớn ở vùng Đông Bắc và thảm họa sóng thần. Sự kiện khiến triển lãm bị trì hoãn một tháng. Khi tác phẩm được giới thiệu, chuyển động của những chiếc khăn khiến nhiều khách tham quan liên tưởng đến sóng thần.

Tác phẩm “Inconsistent Surface” của Kito Kengo đã được giới thiệu tại nhiều triển lãm quốc tế. (Ảnh: Wooson Gallery)

Đây không phải ý nghĩa mà Kito Kengo chủ động đưa vào tác phẩm. Tuy nhiên, phản ứng của công chúng giúp ông nhận ra rằng cách một tác phẩm được nhìn nhận có thể chịu ảnh hưởng từ những sự kiện xã hội và trải nghiệm mà người xem vừa trải qua.

Trường hợp này cho thấy ý nghĩa nghệ thuật không hoàn toàn nằm trong dự tính của người sáng tạo. Nghệ sĩ có thể lựa chọn vật liệu, xây dựng ý tưởng và quyết định cách thức thể hiện, nhưng không thể kiểm soát toàn bộ những liên tưởng nảy sinh khi tác phẩm được tiếp nhận. Hoàn cảnh xã hội, ký ức và trải nghiệm cá nhân đều có thể góp phần làm thay đổi cách công chúng diễn giải.

Theo nghệ sĩ Trần Lương, những vật liệu quen thuộc gắn với lịch sử sử dụng và trải nghiệm riêng của mỗi người. Khi xuất hiện trong một bối cảnh nghệ thuật, chúng có thể khơi gợi những ký ức hoặc liên tưởng khác nhau. Vì vậy, một tác phẩm không nhất thiết được tiếp nhận theo cùng một cách, ngay cả khi mọi người cùng đứng trước một hình thức nghệ thuật.

Đặt trong bối cảnh triển lãm “Huyễn sắc xoay vần” tại Hà Nội, câu chuyện này cho thấy đời sống của tác phẩm không chỉ được định hình bởi ý tưởng của nghệ sĩ mà còn được mở rộng qua trải nghiệm và cách tiếp nhận của công chúng. Những vật thể được lựa chọn và tổ chức theo ý tưởng của Kito Kengo có thể tiếp tục gợi ra các cách hiểu khác nhau khi xuất hiện trước người xem trong một bối cảnh mới.

Qua hơn hai thập niên sáng tác, Kito Kengo tiếp tục theo đuổi những câu hỏi về khả năng biểu đạt của nghệ thuật bằng nhiều phương thức khác nhau. Triển lãm tại Hà Nội là dịp để công chúng Việt Nam tiếp cận một phần hành trình ấy, đồng thời tự hình thành những cách nhìn từ trải nghiệm của mình. Từ chủ ý của nghệ sĩ đến sự tiếp nhận của người xem, tác phẩm không nhất thiết khép lại ở thời điểm hoàn thành, mà có thể tiếp tục mở rộng ý nghĩa trong những không gian và hoàn cảnh khác nhau.