Chuyện cha con danh họa Bùi Xuân Phái cùng vẽ con phố thứ 37 của Hà Nội

Cha là người thầy hội họa đầu tiên

Danh họa Bùi Xuân Phái và con trai Bùi Thanh Phương

- Phóng viên: Họa sĩ Bùi Xuân Phái đã ảnh hưởng như thế nào đến thế giới quan nghệ thuật của ông?

- Họa sĩ Bùi Thanh Phương: Tôi sinh ra và lớn lên ở khu phố cổ Hà Nội. Từ năm 12 tuổi, tôi tự mò mẫm đi xin học vẽ ở Cung Thiếu nhi. Và đặc biệt, cách tôi học vẽ được nhiều ở Bùi Xuân Phái là hàng ngày ngồi bên bảng màu của ông để xem ông vẽ và nghe ông nói chuyện về hội họa, nghe các quan niệm về nghệ thuật của các họa sĩ mỗi khi họ đến thăm ông. Học hết phổ thông, tôi thi vào trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp nhưng bị đánh trượt ngay trong phòng thi. Do thuở đầu đời, tôi tương đối “ngầu”, để râu sớm và hiếu động. Trong phòng thi, dù vẽ xong trước nhất nhưng lại vô tư tán chuyện với cô bạn cùng bàn và rút thuốc lá ra hút. Thế là bài bị giám thị đánh dấu và… trượt vỏ chuối. Tôi bỏ đi làm công nhân 12 năm trời, vật vã với những trải nghiệm trong cuộc sống của những người lao động.

Họa sĩ Bùi Thanh Phương

- Thế lúc nào ông mới chính thức bước chân vào con đường hội họa?

- Tôi cũng không biết chính xác mình bước chân vào con đường hội họa từ lúc nào. Có lẽ tôi đã ở trên con đường ấy từ khi còn bé mà không hay biết. Tôi lớn lên trong một ngôi nhà mà ngày nào cũng nhìn thấy bố vẽ; quanh mình là tranh, màu, toan, cọ và những câu chuyện về hội họa. Hội họa cứ thế ngấm vào mình lúc nào không hay. Nếu hỏi từ lúc nào tôi chính thức trở thành họa sĩ thì lại càng khó trả lời. Có đến nửa thế kỷ, hầu như không một ngày nào tôi không nghĩ đến hội họa và mắc míu với nó. Chỉ biết rằng càng về già, tôi càng vẽ nhiều hơn, rồi đến một lúc chợt nhận ra mình không thể sống mà không vẽ. Có lẽ từ lúc ấy, hội họa không còn là một lựa chọn nữa, mà đã trở thành con đường của đời mình.

- Đi lên bằng con đường tự học, ông có được cha dạy cho nhiều kỹ năng của con nhà nòi?

- Thú thực, Bùi Xuân Phái không có một ngày nào dạy tôi phải vẽ thế này, phải pha màu như thế kia. Cách tôi học từ ông vô cùng hữu hiệu, đó là những phản ứng chân thật của ông. Tôi nhớ mãi năm 14 tuổi, vẽ một bức tranh bằng chất liệu rẻ tiền là bột màu. Sau khi tôi hoàn thành bức tranh, cha tôi xem xong bèn lấy một tấm toan vẽ kích thước lớn mà ông có và một hộp sơn dầu (cả hai thứ này khi đó là của hiếm mà ông để dành bấy lâu nay) nói: “Bố thấy Phương vẽ bức này hay, bây giờ thử chuyển sang chất liệu sơn dầu xem thế nào”. Tất nhiên tôi từ chối, bởi lẽ làm sao có thể chiếm dụng của để dành của ông để vẽ trong hồn nhiên như thế được!

Một kỷ niệm nữa, khi tôi đã là một thanh niên. Có lần phải vẽ một bức tranh, chiều theo ý tưởng của cô bạn gái (bức tranh mô tả một cô gái trên bãi biển có cảnh chim hải âu bay lượn trên bầu trời). Bùi Xuân Phái xem thấy, ông tỏ ra thất vọng, lắc đầu ngao ngán. Dù tôi đã vội vàng xóa bức tranh đi nhưng ông vẫn không vui. Cha tôi nói: “Vẽ nên bám lấy thực tế cuộc sống, đừng vẽ bịa. Nếu vẽ mà không có hứng thú gì thì nên nghỉ một thời gian, khi nào cảm thấy thật thích và có nhu cầu muốn vẽ thì hẵng vẽ”.

Mỗi người có một cõi riêng

- Tiếp nối con đường của người cha thành danh là khai thác về phố Hà Nội, ông làm thế nào để thoát khỏi cái bóng quá lớn của cụ Phái?

- Tôi là người đã sống và làm việc bên cạnh cha, họa sĩ Bùi Xuân Phái. Tôi và ông cùng vẽ về phố Hà Nội, những con phố lô nhô, mái ngói thâm nâu đã in hằn trong ký ức bao người. Có những lần 2 cha con cùng đi vẽ trực họa ở phố, cùng sử dụng một bảng màu được pha chung cho 2 người. Có những bức tranh tôi hoàn thành, ông đã đem đi khoe với bạn bè về góc nhìn mới của con trai. Ông vừa là cha nhưng cũng là đồng nghiệp của tôi. Cá nhân tôi trọng thị và ngưỡng mộ tác phẩm của ông nhưng không đến nỗi sợ ông quá trong nghề nghiệp.

Tôi không xem ông là thần tượng tuyệt đối mà nhìn nhận 2 cha con như 2 đồng nghiệp độc lập với thế giới sáng tạo riêng biệt. Với nghề vẽ, tôi chọn tiếp nối đề tài phố cổ Hà Nội quen thuộc mà cha tôi đã dày công tìm tòi, khám phá nhưng tránh lặp lại nguyên mẫu để khẳng định bản sắc nghệ thuật của riêng mình. Tôi cho rằng, giá trị đích thực của nghệ thuật nằm ở trải nghiệm sâu sắc và tinh thần hoài nghi của nghệ sĩ. Dù vậy, tôi cũng thừa nhận, là con trai của một danh họa vừa là niềm tự hào lớn nhưng cũng thường xuyên phải đối mặt với áp lực tâm lý, sự mặc cảm bị mắc kẹt và những lời đàm tiếu của công chúng.

- Mỗi thời mỗi thế, thời của cụ Phái thì nghèo quá! Nhưng thời của ông, thời kinh tế thị trường đã đem lại cho ông những lợi thế nhất định trên con đường nghệ thuật?

- Thời của tôi mang lại lợi thế rất lớn là vẽ không bị sức ép, không bị câu thúc về kinh tế, mưu sinh. Lợi thế ấy theo tôi cũng là hạn chế. So với thời của cha tôi, đời sống cơ cực hơn rất nhiều. Không chỉ ông, nhiều bạn bè văn nghệ sĩ của ông nữa, nếu không vẽ, không viết thì chỉ có chết đói. Đứng bên giá vẽ, cha tôi không chỉ thỏa mãn cái tôi của người họa sĩ, ông còn phải đóng vai người chồng, người cha lo cho gia đình, con cái. Tôi cứ nghĩ, thời của ông, các họa sĩ sáng tác hồn nhiên trong sự bình lặng và sức sáng tác được câu thúc cả bằng tình yêu lẫn sự túng bấn. Các ông sáng tác nhiều và đẹp nhưng không hề bị các phương tiện truyền thông gây sức ép.

Cứ hình dung, nếu thời này, Bùi Xuân Phái mới xuất hiện, với độ tuổi 30 hay 40 thì chưa chắc nền mỹ thuật nước nhà đã có một Bùi Xuân Phái tài danh như thế. Trong “Nhật ký viết dưới ánh đèn dầu”, ông viết: “Tôi thích một vẻ đẹp chân thật và kín đáo. Cái lộng lẫy, huy hoàng, chói lọi hình như làm tôi sợ”. Đến nay, thời của tôi khi vật chất đã đủ đầy, tôi lại nhận thấy của cải chỉ là phù du, nay còn mai mất. Cái khao khát sau cùng của người nghệ sĩ, giống như con chim muốn để lại tiếng hót, chính là danh tiếng nhắc nhớ anh vẽ gì, có tác phẩm gì nổi tiếng. Tôi thấy thương những người họa sĩ được người ta nhắc đến nhiều vì anh ta sở hữu chiếc xe đắt giá, căn nhà to đẹp. Đó không phải là khao khát của tôi.

- Trong thế giới hội họa đương đại, ông thấy mình đang đứng ở đâu?

- Thú thực, tôi thấy chông chênh lắm! Tôi nghĩ mình phải cố gắng nhiều để tìm hướng đi đúng. Đến thời điểm này, tôi vẫn hàng ngày tìm hướng đi cho mình. Bùi Xuân Phái là tấm gương về xác định hướng đi. Hướng đi ấy, đôi khi chỉ là việc gìn giữ sự chân thành với tình yêu đời sống. Tôi có người bạn, từ khi cầm cọ đến nay, anh ta chỉ vẽ mục đồng. Trong tranh, những đứa trẻ hiện lên với tất cả tình yêu thương, sự bao dung của người lớn. Tình cờ một lần cùng uống cà phê với họa sĩ đó, tôi thảng thốt thấy anh ta từ chối và cáu gắt một đứa trẻ đến mời đánh giày. Tôi buồn lắm và tự vấn rất nhiều.

- Sau một hành trình đã đi qua cùng nghệ thuật, ông mong muốn sẽ là cái tên “còn lại” sau tên tuổi của cha mình?

- Bên cạnh niềm tự hào có người cha là Bùi Xuân Phái, nhưng cũng nhiều khi tôi phải hứng chịu những tổn thương chỉ vì người cha đó lại quá nổi tiếng trong thiên hạ, khi mà mình cũng là người con nối nghiệp cha. Không có cơ sở nào để hy vọng là tôi sẽ vượt qua được cha và tôi cũng không mong muốn như thế. Tôi luôn tự nhủ, bức tranh đẹp nhất mình vẫn chưa có. Nghề này, nếu không có niềm tin và sự hiểu biết hẳn tôi đã chán nản mà bỏ cuộc từ lâu. Nhưng tôi vẫn vẽ mỗi ngày và nó đã đem lại cho tôi niềm vui sống. Thế cũng là đã đủ cho một cuộc đời.