Không hút một điếu thuốc nào, vì sao vẫn mắc ung thư phổi?

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Duy Anh, nguyên bác sĩ Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, ung thư phổi đang là thách thức lớn của ngành ung thư tại Việt Nam, với các yếu tố nguy cơ ngày càng đa dạng.

Ước tính GLOBOCAN 2024 do Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), công bố tháng 7/2026, ghi nhận ung thư phổi đứng đầu về số ca mắc mới ở nam giới Việt Nam, với khoảng 16.100 ca mỗi năm. Ung thư gan, từng giữ vị trí này theo số liệu năm 2022, đã xuống thứ ba, sau ung thư phổi và đại trực tràng.

Không hút thuốc vẫn có thể mắc ung thư phổi

Theo bác sĩ Duy Anh, thuốc lá là yếu tố nguy cơ hàng đầu, liên quan đến khoảng 80-85% số ca ung thư phổi. Người hút thuốc có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 15-30 lần người không hút. Người thường xuyên hít khói thuốc thụ động cũng có nguy cơ cao hơn khoảng 20-30%.

Không chỉ thuốc lá điếu, thuốc lào cũng chứa các chất gây ung thư. Trong khi đó, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng chưa có đủ bằng chứng chứng minh an toàn khi sử dụng lâu dài, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ gây lệ thuộc nicotine.

Ngoài thuốc lá, ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5 và các tác nhân nghề nghiệp như amiăng, silic, khói hàn, khí thải diesel, kim loại nặng (crôm, niken, asen) cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Nhóm thường xuyên tiếp xúc gồm công nhân xây dựng, thợ mỏ, thợ cơ khí và lái xe đường dài. Ảnh: Quang Hùng

Một số yếu tố khác cần lưu ý là khói đốt củi, than tổ ong trong không gian kín, khí radon từ đất đá, tiền sử gia đình mắc ung thư phổi và các bệnh phổi mạn tính như COPD, xơ phổi, lao phổi cũ.

"Những yếu tố nguy cơ này có thể cộng hưởng với nhau. Một người vừa hút thuốc, vừa làm việc trong môi trường nhiều bụi độc hại có thể đối mặt với nguy cơ cao hơn đáng kể so với khi chỉ tiếp xúc từng yếu tố riêng lẻ", bác sĩ Duy Anh phân tích.

Thực tế lâm sàng cũng ghi nhận nhiều trường hợp ung thư phổi ở người chưa từng hút thuốc. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào tiền sử hút thuốc để đánh giá nguy cơ mắc bệnh.

Bụi mịn có thể thúc đẩy tế bào ung thư

Trong các tác nhân môi trường, ô nhiễm không khí và bụi mịn PM2.5 đặc biệt đáng lo ngại. Năm 2013, IARC xếp ô nhiễm không khí ngoài trời và bụi mịn vào nhóm 1, tức nhóm các tác nhân được xác định chắc chắn gây ung thư ở người. Thuốc lá và amiăng cũng thuộc nhóm này.

Bác sĩ Duy Anh chỉ rõ, PM2.5 là những hạt bụi có đường kính không quá 2,5 micromet, nhỏ hơn khoảng 1/30 đường kính sợi tóc. Nhờ kích thước siêu nhỏ, chúng có thể đi sâu vào đường hô hấp, tới tận phế nang phổi.

Các hạt bụi có thể mang theo kim loại nặng và hợp chất hữu cơ độc hại, gây viêm mạn tính, tổn thương ADN tế bào phổi. Một số nghiên cứu còn cho thấy bụi mịn có khả năng thúc đẩy những tế bào vốn mang đột biến gene, chẳng hạn EGFR, phát triển thành ung thư. Đây là một trong những cơ chế được nghiên cứu nhằm lý giải xu hướng ung thư phổi ở người không hút thuốc, đặc biệt tại các nước châu Á.

Một số nghiên cứu ghi nhận cứ mỗi khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 µg/m³, nguy cơ ung thư phổi có thể tăng khoảng 8-10%. Tại Hà Nội, nồng độ bụi mịn trung bình năm trong nhiều thời điểm được ghi nhận cao gấp 5-8 lần ngưỡng khuyến cáo 5 µg/m³ của WHO. Ảnh: Quang Hùng

Bác sĩ Duy Anh cho rằng tác động của bụi mịn lên nguy cơ ở từng cá nhân thấp hơn nhiều so với thuốc lá. Tuy nhiên, khi hàng triệu người cùng phơi nhiễm mỗi ngày trong nhiều năm, tổng gánh nặng bệnh tật trên quy mô dân số sẽ rất lớn.

Đối với môi trường lao động, nguy cơ có thể đặc biệt đáng kể. Tiếp xúc amiăng kéo dài làm tăng nguy cơ ung thư phổi nhiều lần; nếu đồng thời hút thuốc, nguy cơ có thể tăng lên hàng chục lần. Thợ hàn, thợ mỏ, công nhân xây dựng, lái xe đường dài và người thường xuyên phun hóa chất là những nhóm cần chú ý bảo vệ sức khỏe hô hấp.

Cách giảm nguy cơ ung thư phổi

Theo chuyên gia, phòng ngừa ung thư phổi không thể chỉ dừng ở việc bỏ thuốc lá mà cần kiểm soát cả ô nhiễm môi trường và phơi nhiễm nghề nghiệp.

Khi chất lượng không khí ở mức xấu, người dân nên hạn chế hoạt động ngoài trời, tránh vận động cường độ cao và hạn chế di chuyển vào giờ cao điểm. Nếu phải ra ngoài tại khu vực ô nhiễm, có thể sử dụng khẩu trang đạt chuẩn N95 hoặc KN95. Máy lọc không khí cũng góp phần giảm bụi mịn trong không gian sống.

Hình ảnh đại thể mô bệnh phẩm phổi làm xét nghiệm giải phẫu bệnh. Ảnh: Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí

Với người làm việc trong môi trường có hóa chất, bụi độc hại, cần tuân thủ quy định bảo hộ, sử dụng mặt nạ chuyên dụng và bảo đảm thông gió tại nơi làm việc.

Bác sĩ Duy Anh nhấn mạnh, các biện pháp cá nhân chỉ giúp giảm phơi nhiễm, không thể thay thế giải pháp kiểm soát ô nhiễm ở quy mô cộng đồng. Không hút thuốc là điều kiện quan trọng để bảo vệ phổi, nhưng không đồng nghĩa với việc miễn nhiễm ung thư phổi. Môi trường sống và nơi làm việc cũng là những yếu tố cần được quan tâm lâu dài.