Không lấy mô, bộ phận cơ thể nếu người chưa thành niên khi còn sống không đồng ý

Toàn cảnh phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh)

Chỉ cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp

Ngày 2/11, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư và dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).

Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) ghi nhận cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý một số nội dung quan trọng liên quan đến người dưới 18 tuổi. Theo đó, chỉ còn quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác. Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ giữ một ngoại lệ rất hẹp: được hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải có văn bản đồng ý của cha mẹ.

Bà Trịnh Thị Tú Anh phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Theo đánh giá của bà Anh, như vậy so với các phương án trước, dự thảo đã thu hẹp rất đáng kể phạm vi hiến mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên và bổ sung các biện pháp bảo vệ cần thiết.

Về điều kiện hiến mô tái sinh của người dưới 18 tuổi khi còn sống, bà Anh thống nhất với việc chỉ duy nhất xem xét cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Tuy nhiên, cần phân biệt sự đồng ý của cha mẹ với ý chí của chính người hiến.

Đặc biệt, về nguyên tắc đạo đức quốc tế, nguyên tắc hướng dẫn số 4 của WHO xác định việc lấy mô, tế bào, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống để ghép chỉ được xem xét trong những ngoại lệ rất hẹp, trong đó có hiến tế bào tái sinh giữa các thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. WHO khuyến nghị trong trường hợp có xung đột lợi ích, việc hiến mô cần được xem xét và phê chuẩn bởi một cơ quan độc lập, chẳng hạn như tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác.

Từ đó, bà Anh đề nghị bổ sung tại Điều 12 quy định: người dưới 18 tuổi phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành; tuyệt đối không thực hiện lấy mô nếu người đó phản đối, kể cả khi đã có văn bản đồng ý của cha mẹ. Đồng thời, đề nghị làm rõ tại Điều 15 trách nhiệm của Hội đồng tư vấn trong việc xác định độc lập nguyện vọng của trẻ, phát hiện và xử lý nguy cơ xung đột lợi ích, cũng như cơ chế quyết định khi phát hiện xung đột lợi ích.

Liên quan đến việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, dẫn nguyên tắc hướng dẫn số 1 của WHO quy định việc lấy mô, bộ phận cơ thể từ người đã chết phải đáp ứng hai điều kiện đồng thời: có sự đồng ý theo yêu cầu của pháp luật và không có căn cứ cho thấy người đã chết từng phản đối việc lấy mô, bộ phận cơ thể của mình. Việc người dưới 18 tuổi chưa có quyền đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc ý chí phản đối việc hiến mô, bộ phận cơ thể mà trẻ đã thể hiện khi còn sống không có giá trị pháp lý. Từ đó, bà Anh đề nghị bổ sung quy định tuyệt đối không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống.

Đề xuất chia thành 2 nhóm để quy định cụ thể

Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn TP. Hà Nội) cần chia theo 2 nhóm để có quy định cụ thể. Theo đó, nhóm thứ nhất là người hiến khỏe mạnh đang sống. Với nhóm này, đề nghị không nên cho hiến tạng, mô không có khả năng tái tạo và nguy hiểm ngay đến tính mạng con người. Với mô có khả năng tái tạo hoặc không ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và sự phát triển, đề nghị chia từng nhóm quy định riêng.

Trong đó, trẻ dưới 18 tuổi chưa phát triển cơ thể hoàn chỉnh cũng nên cấm, trừ trường hợp đặc biệt trong chuyên khoa được đánh giá không ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ (ví dụ mô tái sinh là máu, tế bào gốc tạo máu). Quá trình lấy chỉ được thực hiện khi có sự đồng ý của bản thân, gia đình và chỉ được hiến cho người cùng huyết thống gần, có giám định ADN, khi không còn các phương án khác khả thi.

Theo ông Hiếu: Đây là nút chặn để những kẻ xấu không thể tìm cách bắt cóc, tấn công trẻ mồ côi, giả dạng con nuôi. Còn với người từ 18 đến 25 tuổi, đề nghị quy định “chỉ được cho, tặng với người cùng huyết thống”. Đối với người trưởng thành trên 25 tuổi, ngoài người trong gia đình có thể quy định cho tặng nhưng phải dưới sự giám sát của hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Ông Nguyễn Lân Hiếu phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Nhóm thứ hai được ông Hiếu đề cập là người hiến không còn khả năng sống, chết não. Theo đó, việc xác định chết não phải được hội đồng độc lập đánh giá theo tiêu chuẩn chặt chẽ của thông lệ quốc tế. Trong nhóm này, với trẻ dưới 18 tuổiđề nghị “hạn chế hiến tạng”, trừ những trường hợp đặc biệt khi có sự đồng ý của gia đình, và chỉ được hiến cho người cùng huyết thống dưới sự giám sát của hội đồng độc lập.

Với người trên 18 tuổi, cần cấm tuyệt đối lấy tạng của người đã có văn bản từ chối hiến. Trường hợp khác (không có văn bản từ chối), cần đảm bảo đã được gia đình đồng ý, thực hiện dưới sự giám sát của hội đồng độc lập.

“Yếu tố mang tính quyết định đến niềm tin của người dân, đó là sự công bằng trong tiếp cận tạng ghép và sự minh bạch trong chi phí”, ông Hiếu nói và cho hay, kinh nghiệm của các nước dù khác nhau về mô hình, nhưng đều chung một điểm là không để con người tự quyết định bằng cảm tính, mà dùng máy tính với thuật toán tự động chấm điểm dựa trên mức độ cấp cứu, thời gian chờ đợi, sự tương thích miễn dịch và ưu tiên cho trẻ em. Để chống tiêu cực, quy định còn nêu rõ ê kíp lấy tạng không được biết người nhận là ai, và mọi trường hợp ngoại lệ đều phải được Hội đồng Quốc gia phê duyệt, công khai trên hệ thống.

Giá trị nhân đạo còn ở sự tự nguyện và quyền được bảo vệ của người hiến

Theo bà Trịnh Thị Tú Anh: Hiến mô, tạng là một nghĩa cử nhân đạo cao đẹp. Nhưng giá trị nhân đạo của việc hiến tặng không chỉ nằm ở cơ hội sống được trao cho người nhận mà còn ở sự tự nguyện và quyền được bảo vệ của người hiến. Đối với người chưa thành niên, pháp luật cần bảo đảm đồng thời hai mục tiêu: không đóng lại những cơ hội cứu sống người bệnh trong các trường hợp thực sự cần thiết, nhưng cũng không để mục đích cứu người trở thành lý do làm giảm đi sự bảo vệ dành cho trẻ em.