Khủng hoảng năng lượng: Một nước châu Âu thắng lớn, dẫn đầu cuộc đua toàn cầu, chứng minh điều gì cũng có thể xảy ra

Quốc gia châu Âu - Bulgaria hiện sở hữu một trong những tỷ lệ cao nhất thế giới về dung lượng lưu trữ năng lượng bằng pin so với tổng công suất điện. Trong ảnh, một trang trại điện mặt trời kết hợp hệ thống pin lưu trữ tại Maglizh, Bulgaria. (Nguồn: DW)

Chỉ trong chưa đầy hai năm, bất chấp tình trạng khủng hoảng năng lượng ở khu vực, quốc gia châu Âu này đã trở thành một trong những thị trường năng lượng có mật độ sử dụng thiết bị lưu trữ (pin) cao nhất thế giới.

Từ con số không thành người dẫn đầu

Quốc gia Đông Nam Âu với dân số chỉ 6,4 triệu người này hiện sở hữu tỷ lệ công suất lưu trữ bằng pin so với tổng công suất điện thuộc hàng cao nhất thế giới, vượt qua cả các thị trường lớn như California (Mỹ), Đức và Trung Quốc.

Theo tính toán của Capital, tờ báo kinh doanh hàng đầu tại Bulgaria, chỉ trong chưa đầy hai năm, công suất lưu trữ bằng pin của nước này đã tăng từ con số không lên mức chiếm gần một phần tư tổng công suất điện lắp đặt toàn quốc, nhờ vào nguồn tài trợ từ EU và vốn tư nhân với tổng trị giá gần 3 tỷ Euro (tương đương 3,4 tỷ USD).

Bulgaria đã hạn chế được những tác động tồi tệ nhất của các đợt nắng nóng và hạn hán trong mùa Hè vừa qua, trong khi mực nước sông Danube xuống thấp khiến Hungary phải cắt giảm mạnh công suất điện hạt nhân, còn Romania buộc phải ngừng hoạt động một lò phản ứng và đối mặt với suy giảm sản lượng thủy điện.

Lợi thế của Bulgaria nằm ở hệ thống pin lưu trữ quy mô lớn, với công suất 3,4 GW và dung lượng lưu trữ 8,6 GWh. Hệ thống này giúp điều tiết cung – cầu, bổ sung điện khi nhu cầu tăng và giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu đắt đỏ. Đồng thời, thu lợi nhuận nhờ khả năng tích trữ lượng điện mặt trời giá rẻ và dư thừa vào ban ngày, rồi bán ra vào buổi tối, lúc nguồn cung giảm và giá tăng vọt. Cơ chế này không chỉ tạo nguồn thu từ chênh lệch giá điện mà còn góp phần ổn định lưới điện và thị trường điện trong khu vực.

Tháng 1/2026, một báo cáo của tổ chức tư vấn năng lượng Ember ước tính tổng công suất pin lưu trữ của Bulgaria, bao gồm cả các hệ thống đang vận hành và đang được triển khai — là 1,66 GW.

Tám tháng sau, con số này đã tăng hơn gấp ba lần, đạt 5,4 GW theo dữ liệu từ ENTSO-E. Bộ Năng lượng Bulgaria cũng thông báo với hãng tin AFP rằng công suất thực tế đã đạt mức 5,7 GW.

“Hai năm trước, không ai hình dung được rằng chúng ta sẽ đạt được dù chỉ một nửa mức công suất này”, Tổng biên tập Capital Ivaylo Stanchev cho biết. Ông cũng là người đã xây dựng một trong những danh sách toàn diện nhất về các dự án pin lưu trữ tại Bulgaria, trong bối cảnh chưa có thống kê chính thức được công bố. Bản danh sách đã cho thấy quy mô đầu tư vào lĩnh vực này trên thực tế đã vượt xa các dự báo.

Theo đó, Quỹ phục hồi Next Generation EU và chương trình RESTORE đã phê duyệt 700 triệu Euro (797 triệu USD) tài trợ cho 113 dự án pin lưu trữ, thúc đẩy lĩnh vực này phát triển nhanh chóng tại Bulgaria. Tuy nhiên, theo ước tính của Tổng Biên tập Stanchev, vốn đầu tư tư nhân đã đạt khoảng 2 tỷ Euro, gần gấp ba lần khoản tài trợ nói trên.

Dù phần lớn pin lithium có nguồn gốc từ Trung Quốc, nhưng các nhà đầu tư lại chủ yếu đến từ Bulgaria hoặc các quốc gia châu Âu khác, những bên nhìn thấy tiềm năng ở phân khúc thị trường đang phát triển này.

Ông Stanchev cho biết, khi được sạc đầy, hệ thống pin có thể lưu trữ lượng điện đủ để cung cấp cho cả nước trong vài giờ. Phép so sánh cơ bản này giúp hình dung rõ hơn quy mô hệ thống lưu trữ điện của Bulgaria.

Trong đó, hiệu quả của hệ thống đã thể hiện rõ: Bulgaria sản xuất lượng lớn điện mặt trời, đồng thời nhập khẩu thêm điện từ Hy Lạp và Romania. Vào mùa Hè, giá điện trong ngày thường ở mức thấp, thậm chí là âm vào những giờ có nắng gắt nhất, hệ thống pin sẽ mua năng lượng giá rẻ để tích trữ và sau đó xả bán điện vào buổi tối, là thời điểm thị trường trong nước và quốc tế có nhu cầu cao với mức giá đắt hơn nhiều.

Thị trường xuất khẩu chính là Romania, quốc gia láng giềng đã chịu ảnh hưởng nặng nề do buộc phải cắt giảm công suất điện hạt nhân vì tình trạng hạn hán dọc theo sông Danube.

Vốn là nước xuất khẩu ròng điện năng trong nhiều năm qua, nay Bulgaria còn giữ vị thế là một trung tâm lưu trữ năng lượng của khu vực. Công suất lưu trữ thực tế hiện lớn hơn tổng công suất của cả Hy Lạp và Romania cộng lại.

Thực tế không toàn “màu hồng”?

Mặc dù không có thước đo nào tách biệt cụ thể mức độ ảnh hưởng của hệ thống pin đối với giá điện, nhưng giá điện trung bình tại Bulgaria đã giảm so với các nước khác trong khu vực ngay trong mùa Hè đầu tiên các hệ thống pin quy mô lớn đi vào hoạt động.

Các hộ gia đình Bulgaria hiện vẫn chịu mức giá điện cố định do nhà nước quy định và chưa thấy hóa đơn tiền điện giảm xuống, nhưng các doanh nghiệp công nghiệp đã được hưởng lợi từ sự thay đổi này.

Tổng Biên tập Stanchev cho biết, “trong khoảng thời gian từ 1 đến 16/8, giá điện trung bình giao dịch trước một ngày (day-ahead) tại Bulgaria là 132,2 Euro/MWh – thấp hơn gần 14 Euro so với giá tại Romania, dù trước đó mức giá ở hai nước gần như ngang bằng nhau”. Sự chênh lệch lớn này chủ yếu xuất phát từ khung giờ chiều tối, thời điểm hệ thống pin phát huy hiệu quả rõ rệt nhất.

Ngoài ra, ông Stanchev cho rằng, các hệ thống pin không chỉ giúp tăng cường độ an toàn cho lưới điện cả trong nước lẫn khu vực, nó còn mang lại nguồn thu xuất khẩu và tiềm năng thu thuế từ lợi nhuận của các doanh nghiệp.

Tuy nhiên, những tác động này mới phản ánh rõ tình hình trong mùa Hè, còn tính bền vững của mô hình này trong suốt cả năm vẫn là câu hỏi lớn, khó trả lời.

“Những bước phát triển kỷ lục như vậy luôn cần được nhìn nhận một cách thận trọng”, Chủ tịch Hội đồng quản trị Kaloyan Staykov thuộc Viện Quản lý năng lượng Bulgaria, nhận định. Ông khẳng định, tác động dài hạn của hệ thống pin lưu trữ quy mô lớn “vẫn là điều chưa thể khẳng định ngay lúc này”.

Theo dữ liệu từ ENTSO-E, trong giai đoạn từ năm 2022 đến 2026, quy mô lắp đặt hệ thống điện mặt trời tại Bulgaria đã tăng hơn gấp 4 lần. Các nhà đầu tư tư nhân đã nắm bắt tiềm năng của công nghệ này bằng cách xây dựng hệ thống lưu trữ pin tại các trang trại điện mặt trời và những địa điểm khác. Xu hướng này hiện được thúc đẩy nhờ việc xin giấy phép cho các dự án khá dễ dàng.

Cũng đề cập xu hướng này, ông Delyan Dobrev, cựu nghị sĩ kiêm cựu Bộ trưởng Năng lượng thuộc đảng trung hữu GERB, người vừa rút lui khỏi chính trường mới đây tiết lộ về các cuộc đàm phán cấp cao với “gã khổng lồ” Tesla của Mỹ. Nội dung đàm phán xoay quanh việc xây dựng thêm một tổ hợp pin lưu trữ, dự kiến ​​sẽ trở thành một trong những tổ hợp lớn nhất châu Âu.

Tuy nhiên, ông Staykov cảnh báo, vẫn cần chờ xem thị trường và lưới điện có thể tiếp nhận thêm mức tăng trưởng nào, khi hệ thống đang thích nghi với thực tế mới và các nhà đầu tư nhận ra rằng lợi thế của người đi đầu có thể đang dần bị thu hẹp. Khi ngày càng nhiều hệ thống pin được kết nối vào lưới điện, doanh thu trên mỗi đơn vị có thể sụt giảm mạnh.

Tuy nhiên, theo ông Kaloyan Staykov, mặc dù không ai có thể dự đoán thị trường sẽ biến động ra sao vào mùa Thu này hay dài hơn là trong ba năm tới. Nhưng năm nay, Bulgaria đã tận dụng rất tốt cơ hội từ cuộc khủng hoảng năng lượng thực tế đang diễn ra tại châu Âu.