Kịch bản khô hạn khốc liệt 10 năm lặp lại do El Nino sẽ thế nào?

El Nino sẽ mạnh tương đương năm 2015-1016

PGS.TS Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cho biết, El Nino đã chính thức hình thành và đang phát triển với tốc độ khá nhanh. Theo số liệu quan trắc, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực trung tâm Thái Bình Dương đã cao hơn mức trung bình khoảng 0,5 độ C trong tháng 5 và tăng lên khoảng 0,7 độ C vào đầu tháng 6. Đây là ngưỡng để xác định El Nino xuất hiện.

Ông Khiêm cho biết, quá trình chuyển từ trạng thái trung tính sang El Nino năm nay diễn ra nhanh hơn thông thường. Điều này cho thấy vùng biển trung tâm Thái Bình Dương đang ấm lên mạnh, tạo điều kiện để El Nino tiếp tục gia tăng cường độ trong thời gian tới.

El Nino dự báo sẽ gây nắng nóng và hạn hán rất khốc liệt.

Các mô hình dự báo cho thấy El Nino gần như chắc chắn sẽ duy trì từ tháng 6/2026, tiếp tục mạnh lên trong những tháng cuối năm và có thể kéo dài sang đầu năm 2027. Đáng chú ý, xác suất xuất hiện một đợt El Nino rất mạnh hiện ở mức 60-65% và nếu kịch bản này xảy ra, cường độ có thể tương đương đợt El Nino 2015-2016 và nằm trong nhóm mạnh nhất kể từ năm 1950.

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, đợt El Nino giai đoạn 2015-2016 là một trong những sự kiện mạnh nhất kể từ năm 1950, có cường độ tương đương các đợt El Nino đặc biệt mạnh vào các năm 1982-1983 và 1997-1998.

Tác động rõ nét nhất là tình trạng nắng nóng kéo dài và gay gắt trên diện rộng. Năm 2015, nhiều địa phương ở Trung Bộ trải qua những đợt nắng nóng kỷ lục. Tại Bắc Trung Bộ, nắng nóng kéo dài tới 39 ngày liên tiếp; Trung Trung Bộ là 36 ngày và Nam Trung Bộ là 32 ngày. Nhiệt độ cao nhất năm 2015 được ghi nhận tại trạm Con Cuông (Nghệ An), lên tới 42,7 độ C vào ngày 30/5.

Cùng thời điểm đó, lượng mưa suy giảm kéo dài khiến nhiều hệ thống sông ở Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ thiếu nước nghiêm trọng. Xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long xuất hiện sớm, lấn sâu vào nội đồng, ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân. Hoạt động của bão trên Biển Đông cũng giảm đáng kể.

Trong năm 2015 chỉ xuất hiện 5 cơn bão và 2 áp thấp nhiệt đới, bằng khoảng một nửa mức trung bình nhiều năm. Chỉ có 2 cơn bão ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền Việt Nam và cường độ không quá mạnh.

Theo ông Mai Văn Khiêm, El Nino thường khiến lượng mưa giảm trên phạm vi cả nước song điều đó không đồng nghĩa nguy cơ mưa lớn biến mất. Thực tế cho thấy, trong các năm El Nino vẫn có thể xuất hiện những đợt mưa cực đoan với lượng mưa kỷ lục trong thời gian ngắn.

Điển hình là trận mưa lịch sử tại Quảng Ninh vào cuối tháng 7/2015 gây ngập lụt nghiêm trọng trên diện rộng. Trước đó, cuối tháng 9/2009, hoàn lưu bão Ketsana cũng gây ra đợt lũ lớn, lũ lịch sử tại các tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi.

Vì vậy, bên cạnh nguy cơ nắng nóng, hạn hán và thiếu nước, các địa phương vẫn cần chủ động phương án ứng phó với các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể xảy ra trong thời gian El Nino hoạt động mạnh.

Chuẩn bị các kịch bản ứng phó với nắng nóng

Là người theo dõi sâu sát diễn biến La Nina và El Nino trong 20 năm qua, TS Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia về biến đổi khí hậu và cảnh báo thiên tai, cho rằng đợt El Nino lần này nhiều khả năng sẽ mạnh tương đương năm 2015 - 2016. Đây cũng là giai đoạn khô hạn khốc liệt ở Việt Nam khiến 18 tỉnh, thành Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long phải công bố tình trạng khẩn cấp.

Theo chuyên gia Nguyễn Ngọc Huy, lượng mưa sẽ thiếu hụt ở Tây Nguyên, Trung Bộ, Nam Trung Bộ và ĐBSCL từ cuối năm nay. Sang năm 2027, mùa mưa sẽ đến muộn. Trong khi đó, số lượng các cơn bão đi vào đất liền nước ta sẽ ít hơn trong năm nay, song không loại trừ khả năng vẫn có những cơn bão lớn xuất hiện do sự bất ổn định của hệ thống khí hậu.

Ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, cho biết điều đáng lo ngại nhất là khi tác động tới Việt Nam, El Nino thường gây nắng nóng kéo dài, lượng mưa thiếu hụt, hạn hán và xâm nhập mặn phức tạp.

Dự báo nền nhiệt độ tại các khu vực ở nước ta trong các tháng cuối năm 2026 cao hơn trung bình nhiều năm 0,5-1,5 độ C. Riêng từ tháng 10 đến tháng 12-2026, thậm chí nhiệt độ có thể cao hơn 1-2 độ C. Trong các tháng còn lại của mùa hè năm 2026, tại khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ, nắng nóng tiếp tục xuất hiện nhiều hơn trung bình nhiều năm, nhiệt độ có thể ghi nhận vượt mức lịch sử.

Bên cạnh đó, El Nino thường gây thiếu hụt lượng mưa tại hầu hết các vùng của cả nước, phổ biến 25%-50% (rõ rệt nhất là khu vực duyên hải Nam Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ). Khô hạn cục bộ hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt có nguy cơ cao xảy ra.

Với điều kiện El Nino, dù mưa có xu thế giảm nhưng lại có thể xuất hiện những kỷ lục về lượng mưa lớn nhất trong 24 giờ. Ví dụ, mưa lớn lịch sử vào cuối tháng 7-2015 tại Quảng Ninh là vào lúc El Nino diễn ra. Đợt lũ lớn chưa từng thấy vào cuối tháng 9-2009 sau cơn bão số 9 tại các tỉnh Quảng Nam - Quảng Ngãi cũng do ảnh hưởng El Nino...

Theo các chuyên gia, để ứng phó cần xây dựng các kịch bản ở từng lĩnh vực. Đối với nông nghiệp, cần điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng và áp dụng giải pháp tưới tiết kiệm nước. Với lĩnh vực tài nguyên, cần chủ động tích trữ nước sớm và xây dựng các kịch bản cấp nước dự phòng. Với lĩnh vực năng lượng, cần chuẩn bị ứng phó "rủi ro kép" khi nhu cầu dùng điện tăng cao do nắng nóng, trong khi nguồn thủy điện có thể suy giảm vì thiếu nước...