Kiểm soát chặt chỉ định thầu, chống cạnh tranh giả tạo

Các đại biểu cho rằng cần kiểm soát chặt việc chỉ định thầu, ngăn tình trạng bỏ giá thấp để trúng thầu rồi điều chỉnh tăng giá trong quá trình thực hiện, đồng thời nhận diện và xử lý hành vi thông đồng, gian lận, tạo cạnh tranh giả tạo trong đấu thầu.

Ngăn tình trạng bỏ giá thấp để trúng thầu

Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng Nguyễn Ngọc Sơn phát biểu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Theo đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng), việc sửa đổi Luật và định hướng phân cấp mạnh cho chủ đầu tư là cần thiết, mục tiêu cuối cùng của đấu thầu là hiệu quả sử dụng nguồn lực của Nhà nước và xã hội.

Đại biểu chỉ ra thực tế đúng quy trình nhưng chưa chắc bảo đảm tiến độ, nhất là khi dự thảo cho phép chỉ định thầu đối với “các gói thầu khác” nhằm đáp ứng yêu cầu tiến độ, chất lượng, hiệu quả. Theo đại biểu, tiến độ và hiệu quả là mục tiêu của mọi gói thầu, do đó nếu không có tiêu chí khách quan sẽ khó phân biệt trường hợp ngoại lệ được chỉ định thầu với những trường hợp phải tổ chức cạnh tranh.

Đại biểu đề nghị thay quy định mở về chỉ định thầu bằng nguyên tắc chỉ áp dụng đối với các trường hợp được liệt kê cụ thể; quyết định chỉ định thầu phải công khai lý do, tiến độ cam kết và được đối chiếu với tiến độ thực hiện. Đồng thời, cần phân định rõ trách nhiệm khi chậm tiến độ do chủ đầu tư hay nhà thầu; có cơ chế xử lý đối với trường hợp chậm thanh toán, chậm bàn giao mặt bằng và nhà thầu vi phạm tiến độ, chất lượng.

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn lưu ý là giá trúng thầu thấp chưa đồng nghĩa với hiệu quả sử dụng vốn. Theo đại biểu, khi giá gói thầu chưa sát thị trường, tỷ lệ giảm giá không thể chứng minh hiệu quả thực chất. Đối với những hàng hóa, công trình có chi phí vận hành, bảo trì đáng kể như thiết bị y tế, công trình hạ tầng, cần tính toán cả chi phí trong vòng đời sử dụng thay vì chỉ căn cứ giá mua ban đầu.

Đáng chú ý, đại biểu cho rằng quy định cho phép sửa đổi hợp đồng vượt giá gói thầu nếu không vượt tổng mức đầu tư, dự toán mua sắm, cùng với việc cho phép điều chỉnh giá hợp đồng trọn gói trong các trường hợp khác do các bên thỏa thuận, cần được rà soát chặt chẽ.

Đại biểu đề nghị việc sửa đổi hợp đồng không được làm thay đổi bản chất gói thầu, phạm vi đã cạnh tranh; khối lượng mới vượt phạm vi phải lựa chọn nhà thầu theo quy định. Trường hợp điều chỉnh vượt giá gói thầu cần công khai căn cứ trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia; đồng thời, giá gói thầu chỉ dựa trên một báo giá hoặc cao hơn giá trúng thầu tương tự trên hệ thống phải được giải trình.

Nhận diện thủ đoạn thông đồng, tạo cạnh tranh giả tạo

Đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai Nguyễn Trung Kiên phát biểu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Cùng quan tâm đến việc bảo đảm tính minh bạch trong đấu thầu, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn Đồng Nai) cho rằng, đây là lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nguy cơ tiêu cực, thông đồng và gian lận.

Đại biểu chỉ ra tình trạng một số chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn, thẩm định giá và nhà thầu có thể thông đồng nhằm nâng khống giá, cài cắm tiêu chí kỹ thuật, điều kiện năng lực và kinh nghiệm mang tính đặc thù để hạn chế sự tham gia của các nhà thầu khác.

Có trường hợp các doanh nghiệp thỏa thuận trước về giá trúng thầu, phân chia vai trò “quân xanh”, “quân đỏ”, tạo ra những cuộc đấu thầu có vẻ cạnh tranh nhưng thực chất kết quả đã được dàn xếp.

Theo đại biểu, hành vi thông đồng không chỉ diễn ra trong khu vực công mà còn xuất hiện ở khu vực tư, với thủ đoạn nâng khống giá thiết bị, vật tư đầu vào để tăng chi phí đầu tư kinh doanh, giảm nghĩa vụ thuế. Một số chủ thể còn sử dụng nhiều doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc thông qua người đứng tên hộ để cùng tham gia đấu thầu, tạo sự cạnh tranh giả tạo.

Từ thực tế này, đại biểu Nguyễn Trung Kiên đề nghị làm rõ hơn các hành vi bị cấm tại dự thảo Luật, đặc biệt là hành vi thông thầu, gian lận và che giấu xung đột lợi ích.

Đại biểu đề xuất bổ sung quy định cấm sử dụng các doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc cùng một chủ thể hưởng lợi để dàn xếp tham gia đấu thầu, phân chia khả năng trúng thầu, tạo cạnh tranh giả tạo nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu.

Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm kê khai quan hệ sở hữu, kiểm soát lợi ích tài chính và chủ thể hưởng lợi của các bên liên quan; bổ sung hành vi giả mạo, làm sai lệch dữ liệu điện tử, hồ sơ năng lực, kinh nghiệm trong hoạt động đấu thầu.

Đại biểu cũng đề nghị tăng cường cơ chế phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm ngay từ khâu chuẩn bị đấu thầu; xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu, chủ đầu tư, bên mời thầu trong kiểm soát nguy cơ thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích.

Đáng chú ý, đại biểu đề xuất tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo trong phân tích, đánh giá rủi ro, phát hiện dấu hiệu bất thường về giá, tỷ lệ trúng thầu, số lượng gói thầu trúng trong thời gian ngắn, quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu và kết quả thực hiện hợp đồng. Tuy nhiên, các cảnh báo từ hệ thống phải được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh khách quan, không được sử dụng làm căn cứ duy nhất để chứng minh hành vi vi phạm.

Phân cấp phải đi đôi với kiểm tra, giám sát

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến của đại biểu Quốc hội để tiếp tục hoàn thiện dự án Luật, bảo đảm tính khả thi.

Về phạm vi điều chỉnh và nguyên tắc áp dụng, Bộ trưởng cho biết sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan làm rõ phạm vi áp dụng của Luật Đấu thầu và tính đồng bộ với các luật chuyên ngành, xác định rõ trường hợp nào áp dụng Luật Đấu thầu, trường hợp nào thực hiện theo quy định của pháp luật chuyên ngành.

Đối với các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, Bộ trưởng cho biết dự thảo mở rộng nhiều hình thức, bên cạnh đấu thầu cạnh tranh còn có đàm phán cạnh tranh, chỉ định thầu và các hình thức khác. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến về việc bổ sung tiêu chuẩn, tiêu chí, cơ chế kiểm tra, giám sát và công khai nhằm bảo đảm lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư minh bạch.

Về hiệu quả và chất lượng đấu thầu, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết tình trạng khá phổ biến là nhà thầu bỏ giá rất thấp nhưng không quan tâm đến chất lượng, thời gian thực hiện.

Theo Bộ trưởng, dự thảo Luật đã bổ sung quy định tập trung đánh giá tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp tiêu chí kỹ thuật với giá để lựa chọn nhà thầu có chất lượng tốt. Đồng thời, tăng cường sử dụng cơ sở dữ liệu kết nối liên thông giữa các cơ quan có trách nhiệm để cung cấp thông tin giá phù hợp, làm căn cứ tham chiếu khi lựa chọn nhà thầu.

Đối với mua sắm thiết bị y tế, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Y tế rà soát quy định về tính linh hoạt trong mua sắm, bảo đảm kịp thời phục vụ khám, chữa bệnh nhưng vẫn chặt chẽ, khả thi, trong đó có nội dung bảo mật thông tin về giá của nhà cung cấp.

Về phân cấp, phân quyền, Bộ trưởng nhấn mạnh việc giao quyền phải gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát, tránh lạm dụng và bảo đảm lựa chọn nhà thầu chính xác.

Bộ trưởng cho biết, năm 2025 cả nước có gần 600.000 gói thầu, trong đó tỷ lệ được phân cấp, phân quyền đến chỉ định thầu trên 72%.

“Phân cấp phân quyền nhưng không có nghĩa là buông lỏng quản lý và đề cao cái trách nhiệm của người được quyết định”, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng, việc giao trách nhiệm cho người đứng đầu quyết định phải gắn với trách nhiệm sử dụng hiệu quả tiền của Nhà nước, tiền của nhân dân, đồng thời đáp ứng yêu cầu công việc. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan liên quan tiếp thu, hoàn thiện dự án Luật.