Kiểm soát Quốc hội, đảng Dân chủ có những công cụ nào để chấm dứt chiến tranh Iran?

Đảng Dân chủ đã giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ, chấm dứt thế đa số của đảng Cộng hòa tại Quốc hội. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo trang The Conversation, chiến thắng áp đảo của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ giúp đảng này có vị thế thuận lợi hơn để tác động đến chương trình nghị sự của Tổng thống Donald Trump. Một trong những ưu tiên hàng đầu có thể là cuộc chiến gây nhiều tranh cãi và tiêu tốn ngân sách lớn nhằm vào Iran.

Với tư cách tổng thống, ông Trump có thể phủ quyết bất kỳ đạo luật nào nhằm chấm dứt cuộc chiến. Tuy nhiên, đảng Dân chủ vẫn còn một công cụ quyền lực khác: cắt nguồn ngân sách dành cho chiến dịch quân sự này.

Dù vậy, phương án trên cũng có những giới hạn. Lịch sử cho thấy việc sử dụng quyền lực ngân sách có thể dẫn đến một cuộc đối đầu chính trị và gây tác dụng ngược. Ngay cả khi thành công trong việc chấm dứt chiến tranh, đảng Dân chủ cũng khó có thể đảo ngược những tổn thất mà cuộc chiến đã gây ra đối với vị thế quốc tế của Mỹ.

Đảng Dân chủ có ba phương án chính để tìm cách buộc cuộc chiến tại Iran đi đến hồi kết. Tuy nhiên, hai trong số đó có những hạn chế đáng kể.

Thông qua hoạt động lập pháp

Phương án đầu tiên, cũng có thể là lựa chọn dễ nghĩ đến nhất, là thông qua hoạt động lập pháp. Có một số cách để thực hiện điều này.

Một trong số đó là thông qua nghị quyết kêu gọi chấm dứt chiến tranh. Hồi tháng 6, Quốc hội Mỹ đã từng tìm cách thực hiện điều này khi thông qua một nghị quyết chung, với sự ủng hộ của một số nghị sĩ Cộng hòa, yêu cầu tổng thống rút lực lượng Mỹ khỏi các hoạt động thù địch với Iran hoặc phải xin Quốc hội phê chuẩn nếu muốn tiếp tục chiến dịch. Động thái này được thực hiện theo Nghị quyết về quyền hạn chiến tranh năm 1973 (War Powers Resolution of 1973).

Tuy nhiên, những nghị quyết chung như vậy thường được xem là không có tính ràng buộc pháp lý. Vốn nhằm thể hiện quan điểm hoặc ý chí của Quốc hội, chúng thường được sử dụng để giải quyết các vấn đề nội bộ của cơ quan lập pháp.

Ông Trump đã phớt lờ nghị quyết này. Một nghị quyết tương tự sau đó cũng không được Thượng viện thông qua hồi tháng 9.

Để có hiệu lực ràng buộc, nghị quyết cần được thông qua dưới hình thức một đạo luật của Quốc hội. Tuy nhiên, tổng thống nhiều khả năng sẽ phủ quyết đạo luật đó. Để vượt qua quyền phủ quyết, đảng Dân chủ cần giành được sự ủng hộ của ít nhất 2/3 số nghị sĩ tại cả Hạ viện và Thượng viện. Điều này đòi hỏi một số lượng đáng kể nghị sĩ Cộng hòa phải đứng về phía đảng Dân chủ.

Tăng cường giám sát

Phương án thứ hai là đảng Dân chủ tiến hành một loạt cuộc điều tra của Quốc hội về cách thức chiến tranh được triển khai. Hoạt động này có thể bao gồm các phiên điều trần công khai, trát yêu cầu cung cấp tài liệu và những yêu cầu giải trình đối với chính quyền ông Trump.

Đảng Dân chủ cũng có thể tìm cách luận tội các quan chức cấp cao trong chính quyền tổng thống.

Nếu ông Hakeem Jeffries, nghị sĩ được dự đoán sẽ trở thành Chủ tịch Hạ viện khóa mới, muốn đáp ứng yêu cầu của các tiếng nói cấp tiến trong đảng hoặc những nghị sĩ có quan điểm cứng rắn về cuộc chiến tại Iran và phản đối ông Trump, Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth có thể trở thành mục tiêu bị xem xét luận tội.

Tuy nhiên, hiện vẫn chưa rõ cơ sở để tiến hành các thủ tục như vậy. Ngay cả khi đảng Dân chủ giành được đa số mới tại Thượng viện, khả năng ông Hegseth bị kết tội cũng không cao, trừ khi có một số lượng đáng kể nghị sĩ Cộng hòa chuyển sang ủng hộ.

Quan trọng hơn, các cuộc điều tra của Quốc hội thường kéo dài và khó có thể giúp chấm dứt chiến tranh trong thời gian ngắn.

Quyền quyết định ngân sách

Công cụ thứ ba, trực tiếp hơn mà Quốc hội có thể sử dụng để nhanh chóng chấm dứt chiến tranh nằm ở Điều I, Khoản 9 của Hiến pháp Mỹ, trong đó quy định: “Không khoản tiền nào được rút khỏi Ngân khố, trừ khi có sự phê chuẩn của các đạo luật phân bổ ngân sách […]”.

Đây được gọi là “quyền quyết định ngân sách” (Power of the purse).

Khi Quốc hội khóa mới tuyên thệ nhậm chức vào tháng 1/2027, mọi khoản ngân sách mới mà Bộ Chiến tranh Mỹ muốn chi tiêu đều cần được Hạ viện và Thượng viện phê chuẩn.

Một Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể đưa vào dự luật ngân sách quốc phòng điều khoản cấm sử dụng ngân sách cho các hoạt động quân sự nhằm vào Iran. Ông Trump có thể phủ quyết dự luật này, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc toàn bộ quân nhân Mỹ cũng có nguy cơ không nhận được tiền lương.

Đảng Dân chủ từng thử áp dụng cách tiếp cận tương tự vào năm 2007, khi tìm cách buộc chính quyền Mỹ đưa ra lộ trình rút quân khỏi Iraq. Tổng thống khi đó là ông George W. Bush đã phủ quyết dự luật. Tuy nhiên, vấn đề này nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi chính trị, khi hai bên liên tục cáo buộc nhau khiến binh sĩ Mỹ rơi vào tình trạng không được bảo đảm ngân sách.

Cuối cùng, đảng Dân chủ phải nhượng bộ do nguy cơ ngày càng lớn về phản ứng tiêu cực từ cử tri.

Trong bối cảnh hiện nay, cách tiếp cận này cũng tiềm ẩn rủi ro tương tự. Liệu đảng Dân chủ có sẵn sàng đặt uy tín chính trị của mình vào thế rủi ro nếu tổng thống cáo buộc họ bỏ mặc binh sĩ Mỹ? Bên nào sẽ là bên nhượng bộ trước?

Đảng Cộng hòa đối mặt sức ép

Khi những diễn biến sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ dần lắng xuống, hôm 4/11 chính Tổng thống Trump cũng thừa nhận cuộc chiến tại Iran là một trong những nguyên nhân dẫn đến thất bại nặng nề của đảng Cộng hòa. Tuy nhiên, ông vẫn bảo vệ quyết định phát động chiến dịch quân sự, tuyên bố sẽ làm điều tương tự một lần nữa nếu cần thiết để ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Phó Tổng thống JD Vance có phản ứng ít mang tính phòng thủ hơn. Trong một tuyên bố chi tiết đăng trên mạng xã hội X, ông thẳng thắn cho rằng cuộc chiến là nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa thất bại. Ông nhấn mạnh: “Bất kỳ cuộc thảo luận trung thực nào về hướng đi tiếp theo đều phải bắt đầu từ vấn đề này”.

Chiến thắng áp đảo của đảng Dân chủ trong tuần này đã tạo điều kiện thuận lợi hơn nhiều để ông Vance và các nghị sĩ Cộng hòa khác thể hiện quan điểm khác biệt với tổng thống.

Đối với ông Trump, việc chấm dứt chiến tranh vào thời điểm này sẽ đồng nghĩa với một thất bại gây tổn hại lớn về chính trị. Mỹ cho đến nay đã chi gần 50 tỷ USD cho chiến dịch quân sự, nhưng đạt được rất ít kết quả cụ thể.

Không chỉ vậy, Iran đã nhận ra rằng eo biển Hormuz là một điểm nghẽn chiến lược mà nước này có thể kiểm soát. Điều tương tự cũng đúng với eo biển Bab el-Mandeb ngoài khơi Yemen, nơi lực lượng Houthi có liên hệ với Iran đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại.

Theo The Conversation, những tổn thất này có thể kéo dài vượt ra ngoài nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump. Cuộc chiến thậm chí có thể đánh dấu sự kết thúc rõ rệt của trật tự thế giới đơn cực mà Washington xây dựng sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.