Kiểm toán 'bắt nhịp' chuyển đổi số ngân hàng

Kiểm toán viên nhà nước kiểm toán tại một ngân hàng thương mại nhà nước. Ảnh: ST

Chuyển đổi số ngân hàng và những dấu ấn

Năm 2025, ngành ngân hàng tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong kết nối dữ liệu, dẫn dắt hệ sinh thái số và củng cố niềm tin của xã hội vào môi trường tài chính - tiền tệ hiện đại. Một trong những dấu ấn nổi bật là việc hoàn thiện hành lang pháp lý, thể hiện rõ sự chuyển dịch từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo không gian phát triển.

Việc ban hành Chiến lược CĐS ngành ngân hàng đến năm 2030 và Chiến lược Dữ liệu ngành ngân hàng đến năm 2030 đã tạo nền móng quan trọng cho tiến trình số hóa toàn diện, đồng bộ. Đặc biệt, Nghị định số 94/2025/NĐ-CP về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong lĩnh vực ngân hàng mở ra “không gian thử nghiệm” an toàn cho các mô hình, sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech).

Theo Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước (NHNN), thời gian qua đã có 57 thông tư được ban hành nhằm kịp thời tháo gỡ các “điểm nghẽn” về thể chế, cho phép ứng dụng định danh số, dữ liệu điện tử, lý lịch tư pháp qua VNeID vào hoạt động nghiệp vụ ngân hàng, góp phần giảm thiểu chi phí xã hội, nâng cao hiệu quả hoạt động và cải thiện trải nghiệm của người sử dụng dịch vụ.

Cùng với hoàn thiện thể chế, NHNN đã hoàn thành việc đồng bộ 100% cơ sở dữ liệu chuyên ngành lên Trung tâm Dữ liệu quốc gia, hình thành kho dữ liệu tập trung phục vụ điều hành vĩ mô và phòng ngừa rủi ro. Năm 2025, các nền tảng số tiếp tục được nâng cấp mạnh mẽ, bảo đảm Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng vận hành thông suốt, với giá trị giao dịch đạt khoảng 390 triệu tỷ đồng, tăng 55% so với năm 2024.

Khuôn khổ pháp lý đồng bộ và việc nâng cấp nền tảng số đã tạo thuận lợi để các tổ chức tín dụng đổi mới mô hình hoạt động, đầu tư công nghệ và tái cấu trúc quy trình nghiệp vụ. Mô hình ngân hàng số, các nền tảng giao dịch trực tuyến, hệ thống báo cáo quản trị theo thời gian thực đang từng bước thay đổi diện mạo hoạt động ngân hàng. Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, chuỗi khối (Blockchain), sinh trắc học… ngày càng được ứng dụng sâu rộng, không chỉ để tự động hóa quy trình mà còn nhằm cá nhân hóa dịch vụ, tăng cường an toàn, bảo mật.

Nhờ đầu tư bài bản vào nền tảng số, nhiều ngân hàng đã đạt tỷ lệ trên 95% giao dịch được thực hiện qua kênh số. Ngân hàng ngày càng trở thành người bạn đồng hành, hiện diện trong mọi khía cạnh của đời sống kinh tế - xã hội. Nếu như trước đây, giao dịch ngân hàng gắn liền với quầy giao dịch, sổ sách và thời gian chờ đợi thì nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, khách hàng có thể mở tài khoản, chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, đầu tư hay vay vốn mọi lúc, mọi nơi.

Thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ, với giá trị giao dịch trong năm 2025 tăng 42,21% về số lượng và 22,65% về giá trị so với cùng kỳ năm 2024. Hình thức thanh toán này ngày càng phổ biến từ các phiên chợ, cửa hàng nhỏ đến dịch vụ công, giúp dòng tiền lưu chuyển nhanh hơn, nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Những kết quả đó là minh chứng cho quá trình CĐS ngân hàng mang tính hệ thống, được dẫn dắt bởi tư duy dài hạn và đóng vai trò là động lực quan trọng của CĐS quốc gia.

Kiểm toán ngân hàng trước yêu cầu đổi mới

Sự phát triển nhanh chóng của ngân hàng số đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với KTNN trong việc đổi mới phương pháp và cách thức tiếp cận kiểm toán, bảo đảm phù hợp với môi trường số hóa, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả kiểm toán lĩnh vực ngân hàng.

Ngành ngân hàng ghi nhận nhiều dấu ấn trong chuyển đổi số. Ảnh: ST

Thực tiễn kiểm toán công nghệ thông tin (CNTT) tại một số ngân hàng thương mại lớn những năm qua cho thấy hiệu quả rõ nét của phương pháp tiếp cận mới. Năm 2022, trong quá trình kiểm toán hệ thống CNTT tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, thông qua phân tích dữ liệu nghiệp vụ, KTNN chuyên ngành VII đã phát hiện những vấn đề trong quản lý phí trên hệ thống mà phương pháp kiểm toán truyền thống khó có thể nhận diện. Hay qua kiểm toán tại Ngân hàng Thương mại cổ phần Quân đội, KTNN chuyên ngành VII từng chỉ ra những phát hiện mang tính hệ thống nhờ việc khai thác và xử lý dữ liệu lớn được tích lũy từ nhiều cuộc kiểm toán trước đó.

Ngân hàng là lĩnh vực đặc thù, tiềm ẩn nhiều rủi ro có thể ảnh hưởng đến ổn định kinh tế vĩ mô, đòi hỏi công tác quản lý, giám sát và kiểm toán phải chặt chẽ, hiệu quả. Chủ trì các cuộc họp của KTNN chuyên ngành VII - đơn vị phụ trách kiểm toán lĩnh vực ngân hàng, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong kiểm toán ngân hàng, đặc biệt hướng tới đánh giá công tác giám sát nhằm bảo đảm an toàn hệ thống.

Thực hiện chỉ đạo của lãnh đạo Ngành, KTNN chuyên ngành VII đã tập trung xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu về đối tượng kiểm toán, bảo đảm tính đầy đủ, thống nhất và khả năng truy xuất nhanh, phục vụ hiệu quả cho công tác lập kế hoạch và triển khai kiểm toán. Song song với đó, Sổ tay kiểm toán các ngân hàng thương mại được xây dựng theo hướng “cầm tay chỉ việc”, giúp chuẩn hóa quy trình, nâng cao tính chuyên nghiệp trong kiểm toán lĩnh vực đặc thù này. Tài liệu tiếp tục được cập nhật, hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của kiểm toán hiện đại.

Trong thời gian tới, KTNN sẽ triển khai Dự án “Chuyển đổi số và ứng dụng AI trong một số hoạt động kiểm toán”, với mục tiêu xây dựng hệ thống thông tin về đối tượng kiểm toán, phát triển ứng dụng AI trên nền tảng dữ liệu lớn, hoàn thiện hồ sơ an toàn thông tin ở cấp độ cao, đồng thời tích hợp và tái cấu trúc các hệ thống phần mềm theo hướng tinh gọn, hiện đại.

Chủ động bắt nhịp CĐS ngân hàng, KTNN đã thể hiện quyết tâm đổi mới, hiện đại hóa hoạt động kiểm toán, qua đó khẳng định vai trò quan trọng trong việc giữ vững kỷ cương tài chính, nâng cao tính minh bạch và bảo đảm an toàn cho hệ thống ngân hàng. Trong bối cảnh công nghệ ngày càng lan tỏa sâu rộng và đất nước bước vào một mùa xuân đổi mới, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong kiểm toán ngân hàng không chỉ đáp ứng yêu cầu thực tiễn mà còn góp phần kiến tạo hệ thống tài chính minh bạch, an toàn, tạo nền tảng cho sự ổn định vĩ mô và tăng trưởng bền vững của nền kinh tế trong giai đoạn mới./.

THÀNH ĐỨC