Kiểm toán hoạt động chuyển mình trong kỷ nguyên số
Sự phát triển của dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ hiện đại đang làm thay đổi phương thức thực hiện kiểm toán hoạt động tại các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI). Từ kiểm tra, đánh giá hồi cứu, hoạt động kiểm toán đang từng bước chuyển sang giám sát liên tục, phân tích dữ liệu theo thời gian thực và dự báo rủi ro, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công.

Đổi mới công nghệ không chỉ là việc bổ sung công cụ mà còn đòi hỏi thay đổi phương thức tổ chức và thực hiện kiểm toán. Ảnh minh họa
Công nghệ số mở rộng khả năng phát hiện rủi ro
Lĩnh vực kiểm toán hoạt động đang chứng kiến sự chuyển đổi mạnh mẽ, từ phương thức đánh giá hồi cứu dựa nhiều vào kiểm tra thủ công sang phân tích dữ liệu theo thời gian thực và phân tích dự báo. Quá trình chuyển đổi số trong khu vực công và khu vực tư đã tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ, bao gồm cả dữ liệu có cấu trúc và phi cấu trúc. Trong khi đó, các phương pháp kiểm toán truyền thống khó có thể khai thác hiệu quả toàn bộ nguồn thông tin này. Vì vậy, đổi mới công cụ và phương pháp kiểm toán ngày càng trở nên cấp thiết, nhất là khi các cơ quan công quyền ngày càng phụ thuộc vào hệ thống dữ liệu trong quá trình quản lý và ra quyết định.
Theo ông Abdulrahman Alebrahim - Kiểm toán viên thuộc SAI Kuwait, môi trường quản trị số đòi hỏi các SAI phải xây dựng cơ chế giám sát liên tục và hệ thống cảnh báo kịp thời, có khả năng phát hiện rủi ro, dấu hiệu bất thường và tình trạng hoạt động kém hiệu quả gần như theo thời gian thực. Công nghệ mới cũng được ứng dụng trong các khâu lập kế hoạch, thực hiện kiểm toán và theo dõi việc thực hiện kiến nghị kiểm toán thông qua tích hợp, khai thác nhiều nguồn dữ liệu khác nhau.
Thực tế, các SAI đang sử dụng hệ thống phân tích dữ liệu tiên tiến để phát hiện những bất thường về mặt thống kê, nhận diện mô hình giao dịch bất hợp pháp và các khoản tiền có dấu hiệu bị che giấu hoặc hợp thức hóa thông qua hoạt động rửa tiền. So với phương pháp truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào hồ sơ, tài liệu và phạm vi quan sát hạn chế, cách tiếp cận này cho phép mở rộng phạm vi phân tích, nâng cao khả năng nhận diện sai phạm và rủi ro.
Theo các nghiên cứu tình huống được Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) công bố, việc tích hợp dữ liệu lớn và AI đã hỗ trợ phát hiện bất thường trong hoạt động mua sắm, đánh giá các chương trình phúc lợi xã hội và giám sát các chương trình phát triển cơ sở hạ tầng. Một cuộc khảo sát do SAI Ai Cập thực hiện cho thấy, 92% số người tham gia đồng ý rằng AI góp phần nâng cao kết quả kiểm toán, trong khi 87% ủng hộ việc sử dụng AI trong đánh giá rủi ro.
Chuyển đổi số thực chất trong các SAI phải dựa trên một khuôn khổ đồng bộ, kết hợp các yếu tố: Pháp luật, tính độc lập, quyền tiếp cận dữ liệu, an toàn thông tin, chất lượng bằng chứng kiểm toán, phương pháp luận kiểm toán không ngừng phát triển và đầu tư phát triển năng lực con người.
Chủ tịch INTOSAI Mohamed El-Faisal Youssef
Đổi mới phương thức thu thậpbằng chứng kiểm toán
Cùng với phân tích dữ liệu lớn và AI, các công nghệ số đang mở rộng đáng kể phạm vi và phương thức thu thập bằng chứng kiểm toán. Thay vì chủ yếu dựa vào hồ sơ, chứng từ và kiểm tra theo mẫu, kiểm toán viên có thể khai thác, đối chiếu nhiều nguồn dữ liệu để phát hiện những bất thường trong giao dịch, mua sắm công và quản lý tài chính. Các công cụ trực quan hóa dữ liệu và hệ thống cảnh báo tự động cũng hỗ trợ theo dõi hoạt động, chia sẻ kết quả phân tích và kịp thời điều chỉnh kế hoạch kiểm toán.
Tại Australia, thông qua đối chiếu dữ liệu về hồ sơ mời thầu, kết quả trao thầu và thời điểm thực hiện quy trình mua sắm công, kiểm toán viên đã phát hiện những hợp đồng được trao trước khi kết thúc thời hạn nhận hồ sơ dự thầu. Qua đó, các dấu hiệu không tuân thủ, hối lộ và gian lận được nhận diện. Việc mở rộng phân tích sang thư điện tử, văn bản trao đổi chính thức và lịch làm việc còn giúp phát hiện những sai phạm có thể bị bỏ sót nếu chỉ rà soát thủ công.
Công nghệ cũng mở rộng khả năng kiểm toán những lĩnh vực khó tiếp cận. Tại Ấn Độ, hình ảnh vệ tinh kết hợp ứng dụng AI được sử dụng để ước tính chiều cao cây, đo độ che phủ tán rừng và xác định mật độ thảm thực vật, phục vụ kiểm chứng thông tin trong kiểm toán môi trường. Đối với các dự án cơ sở hạ tầng, dữ liệu không gian địa lý cho phép đối chiếu hình ảnh thực tế với báo cáo hoàn thành, so sánh dự toán với chi tiêu và xác định những công trình bị bỏ dở hoặc chưa hoàn thành.
Một hướng ứng dụng đáng chú ý khác là phân tích dữ liệu theo thời gian thực. Việc khai thác dữ liệu từ các hệ thống mua sắm điện tử, quản lý ngân quỹ và nền tảng số của Chính phủ giúp kiểm toán viên theo dõi giao dịch liên tục, kịp thời nhận diện dấu hiệu bất thường, góp phần ngăn ngừa nguy cơ chiếm dụng hoặc sử dụng sai mục đích nguồn lực công. Công nghệ chuỗi khối và hợp đồng thông minh cũng hỗ trợ xác minh giao dịch, giám sát việc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng và tăng tính minh bạch của bằng chứng số.
Không chỉ dừng ở việc phát hiện sai phạm đã xảy ra, các mô hình phân tích dự báo còn giúp kiểm toán viên đánh giá tính hợp lý của các giả định trong dự toán ngân sách, nhận diện nguy cơ vượt chi phí, sự cố vận hành và những lĩnh vực có khả năng hoạt động kém hiệu quả. Nhờ đó, hoạt động kiểm toán có điều kiện chuyển từ phát hiện sai lệch sau khi sự việc xảy ra sang nhận diện, cảnh báo rủi ro sớm hơn, hỗ trợ cơ quan quản lý chủ động có biện pháp phòng ngừa.
Chuyển dịch sang kiểm toán thông minh và liên tục
Ông Mohamed El-Faisal Youssef - Chủ tịch Cơ quan Trách nhiệm Giải trình nhà nước Ai Cập (ASA), Chủ tịch INTOSAI - cho biết môi trường công nghệ thông tin không còn đơn thuần là phương tiện hỗ trợ nâng cao chất lượng kiểm toán mà đã trở thành động lực thúc đẩy việc định nghĩa lại khái niệm và phương thức thực hiện kiểm toán.
Định hướng này được INTOSAI nhấn mạnh trong các tuyên bố chuyên môn về phát triển công cụ và phương pháp kiểm toán phù hợp với môi trường số. Theo đó, kiểm toán hoạt động cần vượt ra khỏi phương thức kiểm tra, đánh giá hồi cứu để tiến tới quy trình chủ động, được thực hiện trên cơ sở khai thác dòng dữ liệu liên tục.
Theo ông Mohamed El-Faisal Youssef, để thực hiện thành công quá trình chuyển đổi sang môi trường kiểm toán hoạt động đổi mới và thông minh, các SAI và đơn vị được kiểm toán cần chú trọng 4 yếu tố chủ chốt.
Thứ nhất, thiết lập cơ chế quản trị và kiến trúc dữ liệu; đầu tư các kho lưu trữ an toàn, bảo đảm luồng dữ liệu giữa các bên liên quan được luân chuyển thông suốt, đồng thời làm sạch dữ liệu nhằm nâng cao độ tin cậy của bằng chứng kiểm toán.
Thứ hai, nâng cao năng lực số của kiểm toán viên thông qua đào tạo thường xuyên về kỹ năng phân tích dữ liệu, sử dụng phần mềm bảng tính và các trợ lý thông minh.
Thứ ba, tự động hóa quy trình kiểm toán bằng các mẫu biểu có khả năng xử lý dữ liệu, áp dụng chuẩn mực kiểm toán và thực hiện các phép thử đối chiếu, qua đó giảm bớt những thao tác thủ công.
Thứ tư, tuân thủ chuẩn mực nghề nghiệp và bảo đảm an ninh mạng; kiểm tra tính tương thích của các công cụ số với các tuyên bố chuyên môn trong nước và quốc tế, đồng thời thiết lập quy trình bảo vệ tính bảo mật, an toàn của dữ liệu kiểm toán.
Dù mở ra nhiều cơ hội đổi mới, việc ứng dụng công nghệ cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về quản trị và kiểm soát. INTOSAI và Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) nhấn mạnh, các kỹ thuật kiểm toán dựa trên AI và dữ liệu phải đi kèm khuôn khổ quản trị chặt chẽ, cơ chế giám sát về đạo đức và sự vận dụng xét đoán chuyên môn của kiểm toán viên, bởi thuật toán vẫn có thể mắc sai sót hoặc bị thao túng.
Như vậy, đổi mới công nghệ không chỉ là việc bổ sung công cụ mà còn đòi hỏi thay đổi phương thức tổ chức và thực hiện kiểm toán, gắn với nâng cao năng lực chuyên môn, hoàn thiện quy trình và bảo đảm an toàn dữ liệu. Khi được khai thác phù hợp, công nghệ hiện đại sẽ giúp các SAI mở rộng khả năng phát hiện sai phạm, cảnh báo rủi ro và đưa ra khuyến nghị thiết thực, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị và sử dụng nguồn lực công./.

