Kiểm toán huy động vốn tại các ngân hàng: 3 phương pháp tiếp cận phù hợp

KTNB hoạt động huy động vốn đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính bền vững cả về lợi nhuận và uy tín của các ngân hàng. Ảnh minh họa

Những rủi ro điển hình

Huy động vốn của ngân hàng có thể đến từ nhiều nguồn khác nhau, tập trung chủ yếu vào 4 loại chính: Huy động vốn từ tiền gửi của khách hàng (có kỳ hạn hoặc không kỳ hạn); phát hành giấy tờ có giá (trái phiếu, chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu); vay vốn từ các tổ chức tín dụng khác; tăng vốn điều lệ - phát hành cổ phiếu.

Hoạt động huy động vốn của các ngân hàng có thể phát sinh những rủi ro điển hình. Rủi ro chiến lược huy động vốn xuất hiện khi chính sách huy động không phù hợp với xu hướng thị trường, chạy đua lãi suất ngắn hạn, bỏ qua yếu tố bền vững. Điều này dẫn tới chi phí vốn cao kéo dài, làm mất thị phần huy động trung và dài hạn.

Rủi ro thanh khoản phát sinh khi khách hàng rút tiền hàng loạt, rút trước hạn; cơ cấu kỳ hạn huy động không phù hợp với kỳ hạn cho vay. Nguyên nhân đến từ việc quản trị rủi ro chưa hiệu quả, phụ thuộc quá nhiều vào một số khách hàng lớn, tỷ trọng tiền gửi không kỳ hạn thấp làm gia tăng rủi ro rút tiền và suy yếu tỷ lệ thanh khoản của ngân hàng; hoặc ngân hàng không dự tính được biến động mạnh của lãi suất hay các sự cố dẫn tới người dân mất niềm tin.

Rủi ro lãi suất (hệ số beta tiền gửi) xảy ra khi chi phí huy động tăng nhanh trong khi lãi suất cho vay chưa kịp điều chỉnh. Nguyên nhân xuất phát từ sự cạnh tranh lãi suất ngày càng gay gắt giữa các ngân hàng hoặc chính sách tiền tệ thắt chặt/nới lỏng đột ngột. Hệ số beta cao có thể gây áp lực lớn lên biên lợi nhuận và khả năng sinh lời nếu các tổ chức phải gia tăng nhanh chóng các khoản chi trả.

Rủi ro hoạt động phát sinh từ sai sót nghiệp vụ trong mở hoặc đóng sổ tiết kiệm; gian lận nội bộ, giả mạo chữ ký, chiếm dụng tiền gửi; lỗi hệ thống Core Banking… Nguyên nhân đến từ quy trình kiểm soát yếu, nhân viên thiếu đào tạo hoặc đạo đức nghề nghiệp kém, hạ tầng công nghệ thông tin không ổn định. Bên cạnh đó, việc quản lý, theo dõi dữ liệu tiền gửi còn hạn chế hoặc vẫn sử dụng các mô hình giám sát thủ công, chưa ứng dụng nhiều trí tuệ nhân tạo (AI) và các công cụ giám sát dòng tiền hiện đại.

Rủi ro pháp lý và tuân thủ xuất phát từ việc vi phạm quy định về trần lãi suất huy động; không tuân thủ quản trị tài sản nợ (ALM) và quy định về nhận dạng thông tin khách hàng (KYC) khi mở tài khoản tiền gửi. Nguyên nhân đến từ nhận thức pháp lý hạn chế và áp lực tăng trưởng huy động, qua đó ảnh hưởng đến uy tín và danh tiếng của ngân hàng.

Phương pháp tiếp cận trong kiểm toán hoạt động huy động vốn

KTNB hoạt động huy động vốn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính bền vững cả về lợi nhuận và uy tín của các ngân hàng. Thông qua việc sử dụng phương pháp tiếp cận phù hợp, KTNB có thể xác định điểm mạnh, điểm yếu và các vấn đề ảnh hưởng đến tăng trưởng vốn huy động cũng như sự ổn định trong hoạt động của ngân hàng, qua đó hạn chế rủi ro. Để cuộc kiểm toán đạt chất lượng, KTV có thể tiếp cận theo 3 phương pháp.

Phương pháp tiếp cận hệ thống:

KTV cần xem xét toàn diện các chính sách và quy trình hiện hành để hiểu rõ khuôn khổ thu hút vốn huy động của ngân hàng. Trên cơ sở đó, tập trung đánh giá thiết kế và vận hành của hệ thống kiểm soát trên các khía cạnh: Phân tách nhiệm vụ từ tiếp nhận, kiểm soát thường xuyên đến kiểm soát độc lập theo mô hình 3 tuyến phòng thủ; quy trình và phân cấp phê duyệt lãi suất, khuyến mại; kiểm soát trên Core Banking; hệ thống công nghệ thông tin; kiểm soát dữ liệu và báo cáo; kiểm soát tuân thủ pháp luật. Việc đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ nhằm xác định mức độ đầy đủ và hiệu quả của các kiểm soát trong việc ngăn ngừa rủi ro.

Đồng thời, KTV cần đánh giá tổng thể từ chính sách lãi suất, phí, khuyến mại đến đặc điểm sản phẩm huy động; hệ thống mạng lưới chi nhánh, kênh bán lẻ, các kênh huy động ứng dụng công nghệ số; yếu tố nhân sự, phân quyền, đào tạo và công nghệ. Hoạt động đánh giá không chỉ dừng lại ở việc rà soát hồ sơ, giấy tờ mà cần quan sát quá trình vận hành thực tế nhằm phát hiện các hiện tượng như tăng lãi tiền gửi ngoài sổ sách hoặc lợi dụng các chương trình khuyến mại trá hình, gây mất an toàn cho hệ thống.

Phương pháp tiếp cận dựa trên kết quả:

KTNB phân tích chuyên sâu các chỉ số hiệu suất chính như tốc độ tăng trưởng tiền gửi, tỷ lệ giữ chân khách hàng, mức độ trung thành và đặc điểm nhân khẩu học của khách hàng. Việc đánh giá định lượng này giúp xác định các xu hướng và lĩnh vực mà hoạt động huy động vốn có thể đang kém hiệu quả hoặc quá phụ thuộc vào một số kênh huy động nhất định.

Tiếp theo, KTV đánh giá hiệu quả của các sản phẩm tiền gửi bán lẻ, các nỗ lực tiếp cận thông qua mạng lưới chi nhánh và các nền tảng kỹ thuật số bằng cách kiểm tra mẫu, phỏng vấn và phân tích dữ liệu. Cách tiếp cận đa chiều này giúp bảo đảm cái nhìn toàn diện về hiệu quả hoạt động huy động vốn.

Một cuộc kiểm toán toàn diện thường bao gồm các bước: xem xét danh mục sản phẩm huy động và tỷ lệ sử dụng; phân tích cơ cấu lợi nhuận và chi phí; so sánh hiệu suất với các đối thủ cạnh tranh; theo dõi mức độ tương tác và phản hồi của khách hàng.

Đối với hoạt động thu hút và tiếp cận khách hàng, việc đánh giá được thực hiện thông qua các chỉ tiêu định lượng như số lượng tài khoản mở mới, mức độ hài lòng, lòng trung thành và tiềm năng bán chéo các sản phẩm tài chính. Ngoài ra, KTV phân tích phạm vi và mức độ phù hợp của các chiến dịch tiếp thị, mức độ tham gia cộng đồng và các chiến lược truyền thông cá nhân hóa; từ đó chỉ ra những lỗ hổng trong kênh giao tiếp hoặc những cơ hội chưa được khai thác để thúc đẩy tăng trưởng tiền gửi, giúp ngân hàng tối ưu hóa phân bổ nguồn lực và điều chỉnh chiến lược huy động vốn phù hợp.

Phương pháp tiếp cận theo rủi ro:

KTNB thực hiện kiểm toán các chiến lược huy động vốn nhằm đánh giá mức độ đa dạng hóa nguồn huy động. Đồng thời, KTV cần xác minh tính hiệu quả của hệ thống phát hiện gian lận, bao gồm giám sát tự động các giao dịch đáng ngờ và các mô hình bất thường.

Các khía cạnh chính cần đánh giá bao gồm: Chương trình nhận diện khách hàng có phù hợp với quy mô và mức độ gửi tiền; tần suất rà soát các cảnh báo giao dịch nhằm phát hiện các hoạt động rửa tiền tiềm ẩn; công tác đào tạo nhân viên trong việc nhận diện và báo cáo kịp thời các dấu hiệu đáng ngờ; duy trì hồ sơ đầy đủ phục vụ công tác kiểm toán và điều tra.

Trên cơ sở các phương pháp tiếp cận này, KTNB thu thập bằng chứng và đưa ra các ý kiến tư vấn, qua đó kiến nghị các giải pháp cải thiện hoạt động huy động vốn trong dài hạn, góp phần giúp ngân hàng phát triển bền vững./.

TS. TRẦN PHƯƠNG THÙY - Học viện Ngân hàng