Kiểm toán nội bộ: Hạt nhân phòng ngừa rủi ro tham nhũng

KTNB giữ vai trò xúc tác để biến cam kết liêm chính thành hành động thực tế tại mọi bộ phận nghiệp vụ. Ảnh minh họa: APEC

Hợp tác xuyên biên giới và đồng bộ hóa tiêu chuẩn

Hoạt động thực thi và giám sát pháp luật về phòng, chống tham nhũng đang diễn ra với tốc độ nhanh chưa từng thấy trên quy mô toàn cầu. Sự chuyển dịch này không chỉ định hình lại toàn bộ kỳ vọng của các bên liên quan đối với cách thức DN phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi sai phạm, mà còn đặt các kiểm toán viên nội bộ (KTVNB) trước cả thách thức lẫn cơ hội.

Hiện nay, một số chế định pháp lý hàng đầu đang thiết lập tiêu chuẩn chung cho toàn thế giới, điển hình như Đạo luật Chống thực hành tham nhũng tại nước ngoài của Mỹ với các hướng dẫn cập nhật mới nhất được công bố vào năm 2025; Đạo luật Chống hối lộ của Vương quốc Anh cùng các hướng dẫn mới ban hành; hay các văn bản pháp quy đang phát triển của Liên minh châu Âu và các quy định về minh bạch, chống hối lộ của Canada.

Một bước tiến quan trọng mang tính đột phá là kế hoạch thành lập Lực lượng Đặc nhiệm Công tố chống tham nhũng quốc tế được cam kết bởi Anh, Thụy Sĩ, Pháp và đang kêu gọi các cơ quan chống tham nhũng quốc tế khác cùng tham gia. Sự hội tụ pháp lý này còn được thể hiện rõ qua thỏa thuận sơ bộ của Liên minh châu Âu về chỉ thị đầu tiên nhằm hài hòa hóa luật hình sự chống tham nhũng giữa các quốc gia thành viên. Chỉ thị này tạo ra một phương pháp tiếp cận đồng bộ, nhất quán để giải quyết các rủi ro tham nhũng mới nổi, đồng thời thiết lập các biện pháp răn đe mạnh mẽ hơn trên toàn khu vực.

Theo các chuyên gia, hành vi tham nhũng không bao giờ bị giới hạn trong phạm vi một quốc gia hay một khu vực đơn lẻ. Trong thực tế, một hành vi hối lộ hay tham nhũng có thể gây ra hiệu ứng lan truyền qua hàng loạt biên giới, xuất phát từ mức độ phức tạp của thương mại quốc tế và chuỗi cung ứng toàn cầu đang kết nối hầu hết các DN hiện nay.

Đánh giá kiểm soát và tư vấn chiến lược

Sự gia tăng hợp tác xuyên biên giới và xu hướng hài hòa hóa các tiêu chuẩn chống tham nhũng mang lại một lợi thế lớn cho bộ phận KTNB. Thay vì phải tốn hàng trăm giờ làm việc để theo dõi, phân tích và giải mã hàng loạt quy định phân tán, chồng chéo tại từng thị trường, các KTVNB có cơ hội tinh giản hoạt động tuân thủ để tập trung vào các hoạt động mang lại giá trị gia tăng cao hơn.

Theo tổng hợp các thực tiễn tốt nhất về quy định và thực thi chống tham nhũng toàn cầu do Viện Kiểm toán nội bộ quốc tế (IIA) thực hiện, trong bối cảnh mới, KTVNB tập trung đánh giá thiết kế tổng thể của chương trình chống hối lộ và tham nhũng, kiểm tra tính hiệu lực vận hành của các hệ thống giám sát, các chốt kiểm soát, chính sách và thủ tục; đảm bảo Ban điều hành đã thực hiện đánh giá rủi ro tham nhũng một cách toàn diện.

Đồng thời, ở khía cạnh tư vấn, KTVNB chủ động nhận diện các khoảng trống trong hệ thống kiểm soát, khuyến nghị các giải pháp cải tiến khung tuân thủ và chia sẻ thông tin về các rủi ro mới nổi. Điều này bao gồm việc tư vấn định hình quy trình thẩm định chuyên sâu đối với các bên thứ ba. Ban quản lý có thể dựa vào các phát hiện và khuyến nghị của KTNB để ưu tiên nguồn lực và triển khai các sáng kiến chống tham nhũng trọng tâm.

Song song đó, việc đánh giá rủi ro tham nhũng cố hữu cần dựa trên các khung chuẩn quốc tế như Bộ công cụ chống tham nhũng cho DN. Quá trình đánh giá phải xem xét rủi ro theo từng ngành nghề, quốc gia hoạt động và các mảng nghiệp vụ nhạy cảm như quy trình mua sắm, tương tác với cơ quan quản lý, sử dụng đơn vị trung gian, các khoản chi phí bên lề. Rủi ro còn lại được xác định dựa trên sự thay đổi của môi trường pháp lý, mức độ phơi nhiễm rủi ro mới, sự phát triển công nghệ và bài học từ các sự cố quá khứ.

Theo các chuyên gia, KTVNB cần thường xuyên khai thác các báo cáo uy tín như: Báo cáo rủi ro thường niên của IIA, Diễn đàn Kinh tế Thế giới, PwC, Protiviti, MNP, AuditBoard, hay các báo cáo khảo sát rủi ro ngân hàng toàn cầu của IIF/EY.... Bằng cách kết nối trực tiếp với bộ phận pháp lý và các cơ quan quản lý, KTNB diễn đạt các đại xu hướng rủi ro thành ngôn ngữ kinh doanh, giúp Hội đồng quản trị nắm bắt bức tranh toàn cảnh và đưa ra các định hướng mang tính dự báo.

Tận dụng công nghệ hiện đại và xây dựng văn hóa liêm chính

Yếu tố cốt lõi để một chiến lược chống tham nhũng thành công không nằm ở các quy định, chính sách, mà ở khả năng nhận thức tuân thủ trong từng nhịp đập vận hành hằng ngày của DN. KTNB giữ vai trò xúc tác để biến cam kết liêm chính thành hành động thực tế tại mọi bộ phận nghiệp vụ.

Theo các chuyên gia của IIA, một chương trình chống tham nhũng vững chắc đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ của hệ thống các công cụ: Cam kết từ cấp lãnh đạo cao nhất; chính sách thủ tục minh bạch; tiêu chuẩn thực thi nghiêm túc; giao thức điều tra chuẩn hóa; hệ thống giám sát và báo cáo kịp thời; chương trình truyền thông và đào tạo liên tục. Chương trình này phải bao phủ các khu vực có rủi ro cao như tuyển dụng nhân sự (bao gồm cả thực tập sinh), quản lý bên thứ ba và nhà cung cấp, quà tặng, giải trí, đóng góp từ thiện hoặc chính trị, các chương trình trách nhiệm xã hội, mua sắm, bán hàng, tài chính, công nghệ thông tin, quản lý cấp cao và quan hệ chính phủ.

Theo ông Adil Buhariwalla - Chuyên gia cấp cao về KTNB và tư vấn rủi ro tại UHY James (UAE), chống tham nhũng không phải là một quy trình riêng biệt. Nhận thức về các vấn đề chống tham nhũng cần được lồng ghép vào mọi quy trình của công ty và bắt đầu từ thái độ của người đứng đầu. Đồng thời, tổ chức cần chủ động thể hiện rằng họ không dung thứ cho tham nhũng.

Bên cạnh yếu tố con người và văn hóa, công nghệ hiện đại chính là vũ khí giúp KTNB và DN nâng cao năng lực phòng ngừa, phát hiện sai phạm. Hiện nay, các bộ phận KTNB đang ứng dụng mạnh mẽ các công nghệ đột phá, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn, khai phá dữ liệu và xử lý ngôn ngữ tự nhiên để tự động hóa việc rà soát, tóm tắt các văn bản pháp lý mới cũng như phân tích các bằng chứng kiểm toán trong từng cuộc kiểm toán. Tuy nhiên, việc theo đuổi các công nghệ mới cũng đặt ra bẫy rủi ro, buộc KTVNB vẫn phải tiếp tục xem xét lỗ hổng và tính hiệu quả của các chương trình/hệ thống hiện hữu.

KTNB với thế mạnh độc lập, phương pháp kiểm tra khoa học và tư duy chiến lược là lực lượng nòng cốt mang lại sự rõ ràng và định hướng đúng đắn cho DN. Bằng cách cập nhật thường xuyên các quy định, làm chủ công nghệ phân tích hiện đại và lan tỏa văn hóa liêm chính từ cấp lãnh đạo đến từng quy trình vận hành, KTVNB không chỉ bảo vệ DN trước các vụ việc pháp lý mà còn củng cố nền tảng bền vững trong kỷ nguyên mới./.