Kiểm toán trước khi ký hợp đồng: Chặn rủi ro từ 'cửa ngõ' đầu tư công
Kiểm toán các gói thầu, dự án đầu tư công giá trị lớn trước khi ký hợp đồng đang trở thành phương thức quản trị tiên tiến, chuyển từ khắc phục hậu quả sang phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa. Kinh nghiệm của Tòa Thẩm kế Hy Lạp và những bước đi chủ động của Kiểm toán nhà nước (KTNN) Việt Nam cho thấy, kiểm soát trước khi ký hợp đồng không chỉ bảo vệ vốn nhà nước, ngăn ngừa tham nhũng, thất thoát mà còn bảo đảm tiến độ dự án.
Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa và bà Sotiria Ntouni - Chủ tịch Tòa thẩm kế Hy Lạp đồng chủ trì Hội thảo chuyên môn về kiểm toán dự án đầu tư công giá trị lớn trước khi ký hợp đồng sáng 26/10. Ảnh: TL
Ngưỡng bắt buộc và chế tài nghiêm ngặt - thực tiễn kiểm toán tại Hy Lạp
Tại Hội thảo chuyên môn với KTNN Hy Lạp về kiểm toán dự án đầu tư công giá trị lớn trước khi ký hợp đồng, bên lề Hội thảo quốc tế: “Cơ quan kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới”, ông Emmanouil Kalaintzis - Thẩm phán sơ cấp Tòa Thẩm kế Hy Lạp - đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát dòng vốn đầu tư công ngay từ khâu mua sắm. Theo ông, cơ quan này không chỉ dựa vào đánh giá kiểm toán sau khi chi tiêu công, mà thực hiện kiểm toán trước khi ký các hợp đồng giá trị lớn nhằm phòng ngừa rủi ro và kiểm soát những thiên lệch về tài chính.
Tại Hy Lạp - nơi có hơn 60% hoạt động phát triển của đất nước thực hiện thông qua các hoạt động đầu tư công, việc kiểm toán trước khi ký hợp đồng đã được luật hóa từ rất sớm và vận hành chặt chẽ. Bà Sotiria Ntouni - Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp - nhấn mạnh, theo quy định của pháp luật kể từ năm 1993, Tòa Thẩm kế luôn phải giám sát để đánh giá xem mức độ minh bạch của các dự án đầu tư công này như thế nào, có dấu hiệu tham nhũng hay không.
Đi sâu vào quy định kỹ thuật và các ngưỡng giá trị bắt buộc, ông Emmanouil Kalaintzis cho biết, từ năm 2001, Tòa Thẩm kế Hy Lạp kiểm toán các dự án có giá trị hợp đồng lớn trước khi thực hiện hợp đồng để đảm bảo hiệu quả tuân thủ và tuân theo luật pháp của EU. Cụ thể, Hy Lạp quy định hợp đồng trên 300.000 Euro (không bao gồm thuế giá trị gia tăng) phải kiểm toán. Hợp đồng giá trị lên tới hơn 1,7 triệu Euro thì phải bổ sung thêm các quy định kiểm toán chặt chẽ hơn và có sự tham gia của thẩm phán Tòa án.
Đặc biệt, cơ chế kiểm toán trước ký kết tại Hy Lạp gắn liền với chế tài pháp lý nghiêm khắc nhằm bảo đảm các hợp đồng trong ngưỡng kiểm toán phải được kiểm toán trước khi đấu thầu, nếu không sẽ vô hiệu; dự án nếu không được kiểm toán trước sẽ không thực hiện. Sau kiểm toán tính hợp pháp, nếu Ban xét xử xác định hợp đồng không đủ điều kiện thì cơ quan mua sắm công không được ký kết.
Đảm bảo tính toàn diện, tối ưu hóa thời hạn kiểm toán
Một trong những băn khoăn được đặt ra khi áp dụng cơ chế kiểm toán trước khi ký hợp đồng là liệu quy trình này có gây ra sự trễ hạn, làm chậm tiến độ đầu tư của các dự án hay không? Giải đáp vấn đề này, Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp Sotiria Ntouni cho biết, để xử lý những vấn đề này, đầu tiên phải có khung pháp lý; thứ hai, phải có nguồn ngân sách phù hợp với công trình, dự án đó. Yêu cầu về năng lực của nhà thầu (kinh nghiệm, năng lực tài chính 3-5 năm) cũng phải được cung cấp thông qua bằng chứng cụ thể cho Tòa Thẩm kế; chỉ trường hợp đặc biệt mới thực hiện chỉ định thầu. Đối với các dự án quy mô lớn, cơ quan đấu thầu có thể đề nghị Tòa Thẩm kế đánh giá ở các giai đoạn khác nhau như tính tuân thủ của khâu mời thầu hay đánh giá kỹ thuật.
Ông Emmanouil Kalaintzis bổ sung thêm rằng, quy trình kiểm toán được thiết kế không phải để gây trễ hạn mà để đảm bảo hiệu quả đầu tư công. Thời hạn xử lý theo quy định là 30 ngày kể từ khi nộp hồ sơ, nhưng thực tế trung bình Tòa Thẩm kế chỉ xử lý kiểm toán trong 24 ngày - sớm hơn so với quy định.
Kinh nghiệm từ Hy Lạp là bài học quý báu giúp KTNN Việt Nam hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực kiểm toán dự án đầu tư công giá trị lớn trước khi ký hợp đồng trong giai đoạn mới.
Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa
Ông Emmanouil Kalaintzis bổ sung thêm rằng, quy trình kiểm toán được thiết kế không phải để gây trễ hạn mà để đảm bảo hiệu quả đầu tư công. Thời hạn xử lý theo quy định là 30 ngày kể từ khi nộp hồ sơ, nhưng thực tế trung bình Tòa Thẩm kế chỉ xử lý kiểm toán trong 24 ngày - sớm hơn so với quy định.
Ở Việt Nam, yêu cầu kiểm toán trước ký kết nhưng không làm chậm tiến độ cũng được đặt ra tương tự. Hiện nay, KTNN Việt Nam đang được giao nhiệm vụ kiểm toán các công trình quy mô lớn theo phương thức chìa khóa trao tay. Cụ thể, Nghị quyết số 189/2025/QH15 của Quốc hội quy định chủ đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 phải gửi dự thảo hợp đồng chìa khóa trao tay đến KTNN để kiểm toán làm cơ sở ký kết. KTNN có trách nhiệm gửi kết quả trong thời hạn tối đa 30 ngày kể từ ngày nhận đề nghị, bảo đảm không làm ảnh hưởng đến tiến độ dự án.
Định hình những giải pháp trọng tâm và bài học kinh nghiệm
Theo ông Trần Văn Hảo - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành V, những hạn chế trong khảo sát, thiết kế, xác định tổng mức đầu tư, đánh giá năng lực nhà thầu và phân bổ rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị có thể dẫn đến phát sinh chi phí, chậm tiến độ và giảm hiệu quả vốn nhà nước. Để hiện thực hóa mục tiêu kiểm soát rủi ro ngay từ đầu, KTNN Việt Nam chú trọng kiểm toán theo hướng phòng ngừa, đánh giá sớm rủi ro với 8 nhóm nội dung trọng tâm. Cụ thể gồm: Đánh giá tính khả thi từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư; xác định tổng mức đầu tư sát thực tế; nâng cao chất lượng khảo sát, thiết kế; quản trị rủi ro trước khi ký hợp đồng; lựa chọn nhà thầu có năng lực; phân chia rủi ro rõ ràng trong điều khoản hợp đồng; thẩm định các dự án quy mô lớn, công nghệ cao; tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát phòng ngừa.
Kinh nghiệm từ phía Hy Lạp cho thấy, việc phối hợp dữ liệu và nghiên cứu thị trường cũng là yếu tố then chốt giúp nâng cao chất lượng thẩm định. Nhấn mạnh bài học từ Hy Lạp, ông Emmanouil Kalaintzis cho biết các nhà thầu, cơ quan chủ hợp đồng cần nghiên cứu thị trường để lập dự toán chi phí, giá hàng hóa, dịch vụ để lập dự toán trước khi thực hiện bất kỳ bước chính thức nào của quy trình đấu thầu. Tòa Thẩm kế Hy Lạp cũng có cơ sở dữ liệu chung để nghiên cứu, xây dựng dự toán, xem xét dự toán đã hợp lý hay chưa…
Đánh giá tổng quát về sự tương đồng và định hướng hợp tác, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhận định, mục tiêu kiểm toán trước khi ký kết hợp đồng giữa hai cơ quan có nhiều điểm tương đồng. Nếu Tòa Thẩm kế Hy Lạp tập trung phòng ngừa rủi ro pháp lý và ngăn chặn tranh chấp sau khi ký hợp đồng thì KTNN Việt Nam thực hiện kiểm toán các hợp đồng lớn trước khi ký kết nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật về đấu thầu, mua sắm, đầu tư công, đồng thời xem xét tính khả thi và hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Có thể thấy, kiểm toán trước khi ký hợp đồng không chỉ giúp ngăn ngừa các “lỗ hổng” pháp lý, kinh tế ngay từ giai đoạn đầu mà còn nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan quản lý. Khi được thiết kế chặt chẽ và xử lý đúng thời hạn, “lưới lọc” này vừa bảo vệ nguồn lực công, vừa giữ nhịp tiến độ cho các công trình hạ tầng quốc gia./.
