Kiến tạo hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số (kỳ 2): Làm chủ công nghệ trong đào tạo và sáng tạo

Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi phương thức sáng tạo nghệ thuật và yêu cầu năng lực nghề nghiệp của người học. Bên cạnh những cơ hội mới, công nghệ cũng đặt ra thách thức về tính độc đáo, kỹ năng thực hành và nguy cơ phụ thuộc vào công cụ tự động.

Thực tế này đòi hỏi các cơ sở đào tạo nghệ thuật đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy và đánh giá, giúp người học làm chủ công nghệ, phát triển tư duy sáng tạo và thích ứng với những yêu cầu nghề nghiệp mới.

Công nghệ tái định hình năng lực sáng tạo

Sự phát triển của AI tạo sinh đang làm thay đổi nhiều công đoạn trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, từ tìm kiếm tư liệu, hình thành ý tưởng, phác thảo đến tạo tác và hoàn thiện sản phẩm. Với khả năng xử lý dữ liệu và tạo ra nhiều phương án trong thời gian ngắn, công nghệ mở rộng cơ hội thử nghiệm những hình thức biểu đạt mới. Tuy nhiên, những thay đổi này cũng làm xuất hiện các vấn đề liên quan đến vai trò của kỹ năng chuyên môn, tư duy nghệ thuật và khả năng kiểm soát quá trình sáng tạo.

Hướng dẫn sinh viên Khoa Múa và Sân khấu, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc. Ảnh: Anh Tuấn

Ở lĩnh vực thiết kế đồ họa, TS Đặng Thị Thanh Hoa (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) cho biết, AI đang làm thay đổi mối quan hệ truyền thống giữa ý tưởng, kỹ năng và công cụ. Với AI tạo sinh, người thiết kế có thể nhanh chóng phát triển nhiều phương án hình ảnh để so sánh, lựa chọn và tiếp tục hoàn thiện.

Đáng chú ý, sự thay đổi này đang làm dịch chuyển yêu cầu năng lực của người thiết kế từ khả năng thực hiện sang khả năng lựa chọn và phán đoán. Khi công nghệ hỗ trợ ngày càng nhiều thao tác tạo hình, năng lực sáng tạo không còn phụ thuộc chủ yếu vào tốc độ sử dụng phần mềm, mà còn thể hiện ở khả năng xác định vấn đề, xây dựng ý tưởng, đánh giá các phương án và lựa chọn giải pháp phù hợp.

Tuy nhiên, khả năng tạo ra số lượng lớn hình ảnh cũng tiềm ẩn nguy cơ đồng nhất hóa ngôn ngữ thị giác trong thiết kế sáng tạo. Trong điều kiện đó, sự đa dạng về tư duy, trải nghiệm văn hóa, kiến thức chuyên môn và quan điểm thẩm mỹ cá nhân càng có ý nghĩa đối với tính độc đáo của sản phẩm.

Từ thực tế này, TS Đặng Thị Thanh Hoa lưu ý, để tạo sự khác biệt trong thiết kế, "người học không nên bắt đầu bằng câu hỏi "AI có thể tạo ra hình ảnh gì" mà cần bắt đầu từ câu hỏi "vấn đề thiết kế là gì". Theo chuyên gia, AI không làm mất đi nhu cầu đào tạo mỹ thuật, kỹ năng tạo hình và sử dụng phần mềm chuyên ngành. Điều cần quan tâm là mối quan hệ mới giữa ý tưởng, kỹ năng, công cụ và quyết định thiết kế. Năng lực của sinh viên vì thế phải được thể hiện cả ở khả năng giải thích quá trình hình thành ý tưởng, lựa chọn phương tiện và đưa ra những quyết định sáng tạo có cơ sở.

Với các loại hình nghệ thuật biểu diễn, trong một số tác phẩm múa tương tác đa phương tiện, chuyển động của diễn viên được hệ thống công nghệ ghi nhận và xử lý, làm thay đổi hình ảnh, âm thanh trên sân khấu theo thời gian thực. Từ đó, TS Nguyễn Thúy Hường và ThS Tráng Thị Thúy (Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương) cho biết, công nghệ đang làm thay đổi tư duy biên đạo.

Chuyên gia quốc tế hướng dẫn kỹ thuật ghi âm nhiều lớp bằng công nghệ số tại Trường ĐH Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, tháng 3/2025. Ảnh: NTCC

Thay vì chủ yếu tổ chức và cố định các chuỗi động tác, người biên đạo cần có khả năng thiết lập hệ thống tương tác giữa chuyển động của diễn viên với cảm biến, thuật toán, hình ảnh và âm thanh. Trong khi đó, các chương trình đào tạo biên đạo múa tại một số trường chuyên ngành vẫn tập trung vào kỹ thuật và lý luận múa truyền thống, trong khi kiến thức liên ngành nghệ thuật và công nghệ còn hạn chế.

Từ đó, 2 chuyên gia đề xuất bổ sung kiến thức về phương tiện truyền thông mới, tổ chức tác phẩm số, nguyên lý nghệ thuật tương tác, đồng thời tăng cường thực hành liên ngành với lĩnh vực thiết kế truyền thông đa phương tiện và công nghệ thông tin. Việc bổ sung những năng lực này "không nhằm biến sinh viên múa thành lập trình viên", mà giúp người học có khả năng phối hợp với đội ngũ kỹ thuật, điều phối và làm chủ các dự án nghệ thuật phức hợp.

Từ thực tiễn đào tạo đến yêu cầu đổi mới

Ở góc độ khác, nghiên cứu của TS Trần Thị Vân (Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương) về ứng dụng công nghệ số tại Khoa Sư phạm Mỹ thuật của trường cho thấy những hạn chế trong quá trình đổi mới đào tạo. Kết quả khảo sát 98 sinh viên năm 2026 ghi nhận những thuận lợi bước đầu trong việc tiếp cận công nghệ và đổi mới phương pháp giảng dạy, nhưng đồng thời phản ánh sự thiếu đồng bộ giữa các học phần lý luận và thực hành chuyên ngành.

Đáng chú ý, 91,9% sinh viên tham gia khảo sát phản ánh tình trạng thiếu hệ thống video chuẩn hóa quy trình thao tác kỹ thuật phức tạp, gây khó khăn khi cần xem lại và tự luyện tập. Bên cạnh đó, 92,8% ý kiến cho rằng việc ứng dụng công nghệ số chưa đồng bộ trong các học phần thực hành như Hình họa, Sơn mài, Lụa và Điêu khắc.

Từ thực trạng này, chuyên gia đề xuất xây dựng hệ thống học liệu số chuyên ngành, đặc biệt là các video hướng dẫn kỹ thuật vẽ tranh lụa, in khắc gỗ, đồ họa và tạo hình; đồng thời đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao năng lực số cho giảng viên và sinh viên. Việc ứng dụng công nghệ cần hỗ trợ người học quan sát, ôn luyện, thực hành, thay vì thay thế những trải nghiệm trực tiếp vốn giữ vai trò nền tảng trong đào tạo mỹ thuật.

Ở lĩnh vực âm nhạc, TS Đào Thị Khánh Chi (Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương) cũng nhấn mạnh yêu cầu tổ chức môi trường học tập số phù hợp với đặc thù chuyên môn. Theo chuyên gia, đào tạo giáo viên âm nhạc đòi hỏi phát triển đồng thời năng lực âm nhạc và năng lực sư phạm. Mặt khác, hoạt động học tập âm nhạc phụ thuộc nhiều vào chất lượng âm thanh, hình ảnh, sự thị phạm và phản hồi chuyên môn. Các phần mềm có thể hỗ trợ nhận biết cao độ, nhịp, trường độ nhưng khó đánh giá chính xác màu sắc âm thanh, phong cách và biểu cảm. Vì vậy, việc sử dụng công nghệ cần kết hợp với hướng dẫn trực tiếp của giảng viên, tự đánh giá của sinh viên và phản hồi từ bạn học.

Hoạt động thiết kế nhân vật và sản xuất phim hoạt hình 3D tại Xưởng phim Én Bạc, Trường Đại học Duy Tân. Ảnh: NTCC

"Số" không có nghĩa là đưa mọi hoạt động lên trực tuyến. Hiệu quả được đánh giá bằng sự tiến bộ của người học và giá trị mang lại cho cộng đồng, không phải bằng số lượng phần mềm" - TS Đào Thị Khánh Chi cho biết.

Từ cách tiếp cận này, chuyên gia đề xuất tổ chức hoạt động nghe, quan sát, thực hành, sáng tạo, biểu diễn và phản hồi trong một môi trường học tập có sự kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến. Trong đó, công nghệ hỗ trợ chuẩn bị học liệu, ghi lại quá trình luyện tập, lưu trữ sản phẩm và tổ chức phản hồi; thời gian trực tiếp được ưu tiên cho những nội dung cần sự quan sát, thị phạm và đánh giá nghệ thuật của giảng viên.

Yêu cầu kết hợp nền tảng chuyên môn với năng lực công nghệ còn được đặt ra trong đào tạo các loại hình sân khấu truyền thống. Theo nhóm nghiên cứu của TS Hoàng Thị Thu Hiền (Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Thái Bình), chương trình đào tạo nghệ thuật chèo tại nhà trường dành tỷ trọng lớn cho những học phần thực hành hát chèo, múa chèo, kỹ thuật biểu diễn và hệ thống vai mẫu. Đây là nền tảng quan trọng để trao truyền kỹ thuật, lề lối nghệ thuật truyền thống. Tuy nhiên, chương trình còn thiếu những nội dung chuyên biệt về biểu diễn trước ống kính, thu âm, ghi hình, sản xuất nội dung, quản trị nền tảng và bản quyền số.

Theo nhóm nghiên cứu, định hướng đổi mới phù hợp không phải cắt giảm những học phần nghề truyền thống, mà bổ sung các năng lực cần thiết để người học có thể tham gia hoạt động sáng tạo, biểu diễn, giới thiệu và phổ biến nghệ thuật trên nền tảng số. Trong đó, việc kết hợp truyền dạy của nghệ nhân, nghệ sĩ với hướng dẫn kỹ thuật sản xuất và truyền thông số được đề xuất như một phương thức bổ sung năng lực nghề nghiệp cho người học.

Trường hợp đào tạo chèo cũng cho thấy những yêu cầu khác nhau giữa các lĩnh vực nghệ thuật. Với những loại hình dựa nhiều vào truyền nghề và thực hành trực tiếp, công nghệ cần được tích hợp trên nền tảng bảo đảm kỹ thuật, phong cách và đặc trưng nghệ thuật, đồng thời giúp người học thích ứng với những phương thức biểu diễn, sản xuất và tiếp cận công chúng đang thay đổi.

Đặt trong định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc ứng dụng công nghệ trong đào tạo nghệ thuật cần gắn với đổi mới phương pháp giáo dục và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Trong đó, yêu cầu phát triển năng lực số phải được thực hiện đồng thời với việc củng cố kiến thức, kỹ năng chuyên môn và khả năng sáng tạo của người học.

(Còn tiếp)