Kiến tạo môi trường xây dựng nếp sống văn minh

Trong quá trình Thủ đô tiếp tục thực hiện chương trình xây dựng người Hà Nội thanh lịch - văn minh, một lần nữa, câu chuyện trên lại đặt ra yêu cầu kiến tạo môi trường phù hợp, để các chuẩn mực ứng xử thấm sâu, trở thành nếp sống của cộng đồng cư dân.

Những khoảng trống trong văn hóa ứng xử đô thị

Đầu năm 2026, tại một chung cư trên đường Trần Hữu Dực, mâu thuẫn giữa hai gia đình hàng xóm xuất phát từ những vấn đề trong sinh hoạt chung đã bị đẩy thành hành vi hành hung nhau. Xô xát bắt nguồn từ những va chạm nhỏ nhặt như dẫn chứng trên vẫn xảy ra đâu đó trong cuộc sống đời thường

Những sự việc được dẫn ra tuy không đại diện cho bức tranh chung nhưng cũng gợi lên một số vấn đề về văn hóa ứng xử cộng đồng. Tất cả đặt ra câu hỏi rất đáng suy ngẫm: Vì sao những bất đồng tưởng có thể giải quyết bằng đối thoại, nhường nhịn lại có lúc bị đẩy đi quá xa?

Khánh thành Phòng đọc cộng đồng tổ dân phố 17 Xuân La, phường Nghĩa Đô. Ảnh: Thế Dương

Nhìn sâu hơn, vấn đề không chỉ nằm ở ý thức của từng cá nhân mà còn bắt nguồn từ những thay đổi lớn của môi trường sống, nhịp sống và cấu trúc quan hệ xã hội.

TS Nguyễn Văn Thanh, Phó Giám đốc Trung tâm Kỹ năng sống Văn hóa Việt cho rằng: “Không nên từ một vài vụ việc để vội kết luận về sự xuống cấp của văn hóa. Nhưng khi những biểu hiện đó xuất hiện ngày càng phổ biến thì đây là dấu hiệu đáng chú ý về sự thay đổi trong cách con người giao tiếp và thiết lập quan hệ xã hội.

Nhịp sống nhanh, áp lực công việc, thời gian dành cho giao tiếp trực tiếp giảm đi; công nghệ đem lại khả năng kết nối chưa từng có nhưng đồng thời cũng cạnh tranh với giao tiếp mặt đối mặt. Với trẻ em, không gian thực hành kỹ năng xã hội tự nhiên cũng có phần thu hẹp khi hành trình thường ngày nhiều khi chỉ là từ nhà đến trường, lớp học thêm rồi trở về nhà”.

Với các khu chung cư, đô thị mới, câu chuyện còn ẩn chứa một vấn đề sâu xa hơn. Đây là cộng đồng được hình thành từ những con người vốn không có mối quan hệ với nhau, mang theo những thói quen sinh hoạt, nền tảng văn hóa và cách sử dụng không gian chung khác nhau. Một khu nhà có thể hoàn thành sau một vài năm, nhưng một cộng đồng gắn kết, ứng xử văn minh không dễ hình thành trong thời gian ngắn.

Để chuẩn mực ứng xử trở thành hành vi tự giác

Từ kinh nghiệm nhiều năm làm công tác xây dựng nếp sống văn hóa, nguyên Trưởng phòng Xây dựng Nếp sống Văn hóa và Gia đình (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội) Bùi Minh Hoàng cho rằng, khi xây dựng khu tái định cư hay khu đô thị mới, những yếu tố vật chất thường dễ lượng hóa, như bao nhiêu mét vuông nhà ở, bao nhiêu trường học, chợ, giường bệnh... Trong khi đó, những giá trị văn hóa, ký ức, tập quán và quan hệ xã hội mà mỗi cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ lại khó đo đếm hơn rất nhiều.

“Một nơi ở mới tốt hơn không chỉ có nghĩa là một căn hộ tốt hơn. Con người còn mang theo ký ức, phong tục, tín ngưỡng, thói quen sinh hoạt và những mối quan hệ xã hội từng gắn với nơi ở cũ.

Nếu chỉ đưa các cá nhân vào cùng một khu nhà mà thiếu không gian văn hóa, thiếu thiết chế cộng đồng và thiếu những quy ước chung để lựa chọn cách ứng xử với nhau thì họ có thể sống giữa rất đông người mà vẫn cảm thấy lạc lõng” - ông Bùi Minh Hoàng nhận định.

Chính bởi vậy, khi môi trường sống thay đổi, hương ước, quy ước và phương thức tổ chức cộng đồng cũng phải thay đổi theo. Những cư dân từ nhiều vùng văn hóa khác nhau về sống cùng một nơi chắc chắn có thể nảy sinh khác biệt. Vì thế, chính quyền và cơ quan chuyên môn cần phát huy vai trò kiến tạo môi trường phù hợp để cộng đồng tự điều chỉnh, bảo đảm hài hòa về quyền lợi, nghĩa vụ và bồi đắp nét ứng xử văn minh - ông Bùi Minh Hoàng phân tích.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Văn Thanh cho hay, muốn hình thành các mối quan hệ xã hội, trước hết con người phải có cơ hội gặp nhau. Một khu dân cư chỉ có căn hộ, đường giao thông, bãi xe và thang máy chủ yếu tạo ra những không gian để “đi qua”. Ngược lại, sân chơi, ghế nghỉ, đường đi bộ, sân thể thao, nhà sinh hoạt cộng đồng... tạo ra những nơi để con người “dừng lại”.

Tuy nhiên, chỉ có không gian và cơ sở vật chất vẫn chưa đủ. Một nhà sinh hoạt cộng đồng thường xuyên đóng cửa hay một sân chơi không có hoạt động kết nối sẽ khó tạo nên cộng đồng. Theo TS Nguyễn Văn Thanh, cần đồng thời tổ chức các hoạt động như câu lạc bộ, thể thao, đọc sách, văn hóa, thiện nguyện và những dịp để cư dân cùng tham gia công việc chung. Khi quy hoạch một khu đô thị, bên cạnh câu hỏi “người dân sẽ ở đâu”, rất cần đặt thêm câu hỏi “người dân sẽ gặp nhau ở đâu”?

Chương trình số 06-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội khóa XVII về “Phát triển văn hóa; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh giai đoạn 2021 - 2025” xác định xây dựng người Hà Nội thanh lịch - văn minh là một trong 3 trụ cột. Trong khi đó, Chỉ thị 30-CT/TU năm 2024 của Thành ủy về “Tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng về xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh” tiếp tục đặt nhiệm vụ này trong các mối quan hệ gia đình, cộng đồng, môi trường xã hội, đặc biệt là quan hệ giữa con người với con người. Đây được xác định là quá trình lâu dài, cần thực hiện thường xuyên, bền bỉ, chứ không chỉ thông qua một đợt vận động.

Nghị quyết Đại hội XVIII Đảng bộ thành phố Hà Nội nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định xây dựng người Hà Nội thanh lịch - văn minh, tiêu biểu cho văn hóa và con người Việt Nam; đồng thời coi văn hóa và con người là một trụ cột phát triển bền vững của Thủ đô.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Xuân Tài cho biết: “Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, thực hiện Quy tắc ứng xử tiếp tục được xác định là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài. Phương thức tuyên truyền, tổ chức thực hiện cần tiếp tục đổi mới, tăng cường sử dụng các nền tảng số, đặc biệt với người trẻ, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là để chuẩn mực ứng xử trở thành hành vi tự giác trong công sở, trường học, gia đình, khu dân cư và không gian công cộng”.

Một trong những dấu ấn đáng chú ý của năm 2026 là Hà Nội dự kiến triển khai chuỗi hoạt động thực hiện Quy tắc ứng xử gắn với xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh. Theo đó, Thành phố dự kiến triển khai 10 mô hình; mỗi xã, phường căn cứ đặc điểm địa bàn để lựa chọn từ 1 đến 3 mô hình phù hợp.

Việc đánh giá không chỉ dừng ở số lượng hoạt động mà còn chú trọng mức độ tham gia của cộng đồng, hiệu quả thực tế và khả năng duy trì. Cuộc thi “Văn hóa từ mỗi hành động” cũng lựa chọn hình thức video ngắn để chia sẻ những câu chuyện đẹp, cách ứng xử đẹp từ chính đời sống.

Đặc biệt, các quy tắc ứng xử đang được cụ thể hóa sát hơn với những vấn đề của từng không gian sống. Ở khu dân cư, các mô hình hướng tới tự quản về vệ sinh, cảnh quan, trật tự, đồng thời tổ chức những hoạt động cộng đồng có khả năng duy trì thay vì chỉ dừng ở tuyên truyền.

Cụ thể, tại phường Long Biên, người trẻ tham gia các hoạt động giáo dục truyền thống, trải nghiệm di sản, vệ sinh môi trường, bóc xóa quảng cáo sai quy định và thực hiện các công trình, phần việc thanh niên. Qua đó, trách nhiệm với không gian chung không chỉ được truyền đạt qua các buổi tuyên truyền mà còn được hình thành trong quá trình cùng làm những việc có ích cho cộng đồng...

Một khu đô thị hiện đại không chỉ được làm nên bởi những tòa nhà đẹp, đường nội khu rộng hay hệ thống dịch vụ tiện nghi. Chất lượng sống còn được đo bằng cách những người cùng chia sẻ một không gian biết tôn trọng, nhường nhịn, đối thoại và có trách nhiệm với nhau.

Từ một lời chào trong thang máy, một lần cùng giữ gìn sân chơi đến việc tham gia các công việc chung, những mối liên hệ cộng đồng được bồi đắp từng ngày. Khi các chuẩn mực ứng xử được thực hành đủ thường xuyên để trở thành phản xạ tự giác, những người sống gần nhau mới thực sự biết sống cùng nhau.