Kiến tạo ngành trồng trọt xanh, giảm phát thải

Thu hoạch lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại thành phố Cần Thơ. (Ảnh: TTXVN)

Bước chuyển mình mạnh mẽ

Vụ đông-xuân 2025-2026, Hợp tác xã Nông nghiệp Gò Gòn (Tây Ninh) được chọn làm mô hình điểm để triển khai Đề án “1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp”. Giám đốc Hợp tác xã Trương Hữu Trí cho biết, ban đầu nhiều hộ dân còn e ngại, nhất là việc giảm lượng lúa giống gieo sạ từ 120kg/ha xuống dưới 80kg/ha và áp dụng phương pháp tưới ngập-khô xen kẽ (AWD). Tuy nhiên, kết quả vụ đầu tiên nhanh chóng xóa tan lo ngại đó. Nhờ tối ưu hóa lượng giống và vật tư nông nghiệp, chi phí sản xuất giảm 4-5 triệu đồng/ha. Năng suất lúa tăng lên hơn 8 tấn/ha (cao hơn 0,5 tấn so với các ruộng đối chứng).

Đáng chú ý, toàn bộ sản phẩm trong mô hình được các doanh nghiệp liên kết thu mua với giá tăng thêm 200 đồng/kg. Từ 53ha thử nghiệm ban đầu của 11 hộ dân, hợp tác xã đã nâng diện tích sản xuất lên 100ha trong vụ hè-thu và dự kiến tăng lên 200ha vào vụ đông-xuân tới.

Tại thành phố Cần Thơ, mô hình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp cũng đang chứng minh tính ưu việt. Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Kiến Thành (xã Vị Thanh 1) Huỳnh Văn Dũng chia sẻ, so với phương thức truyền thống, lượng lúa giống gieo sạ đã giảm từ 30-50%, phân bón hóa học giảm 20-30%, tiết kiệm 20-40% nước tưới và giảm từ 2-3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật mỗi vụ. Chi phí đầu vào tiết kiệm, năng suất tăng từ 5-12%, nhờ vậy lợi nhuận mỗi héc-ta tăng thêm từ 1,5-9,3 triệu đồng/vụ.

Ông Huỳnh Văn Dũng cho biết, trước kia phải "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để vận động thì nay trước hiệu quả kinh tế rõ rệt, chính nông dân lại chủ động, mong muốn mở rộng diện tích canh tác theo mô hình này.

Phó Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Quốc Mạnh cho biết, Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” đang ghi nhận tiến độ tích cực. Mục tiêu năm 2025 là 180.000ha, nhưng đến cuối năm 2025, diện tích canh tác đã đạt hơn 379.000ha. Tính đến tháng 8/2026, con số này đã tăng lên gần 421.000ha, trong đó gần 68.000ha đã đáp ứng tất cả các tiêu chí. Đề án thu hút hơn 175.000 hộ dân tham gia. Về quy mô địa phương, An Giang đang dẫn đầu toàn vùng với 159.667ha, tiếp đó là các địa phương: Đồng Tháp có 97.053ha, Cần Thơ có 76.000ha, Tây Ninh có 69.390ha, Vĩnh Long có13.703ha và Cà Mau có 5.000ha.

Tại khu vực phía bắc, mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp cũng đang được các địa phương như Hưng Yên, Ninh Bình, Hải Phòng tích cực triển khai. Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng Lương Thị Kiểm cho biết, thành phố đặt mục tiêu canh tác 10.000ha lúa giảm phát thải trong năm 2026. Hiện, 5.000ha đang bước vào giai đoạn cuối đẻ nhánh, làm đòng với nhiều tín hiệu khả quan. Đây là tiền đề để thành phố thực hiện mục tiêu đến năm 2035, giảm 10-15% tổng lượng phát thải khí nhà kính so với mốc cơ sở năm 2020.

Cùng với việc hoàn thiện quy trình canh tác đối với cây lúa, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng quy trình tương tự cho các loại cây trồng khác như cà-phê, sắn và nhiều cây trồng chủ lực nhằm từng bước chuyển đổi đồng bộ toàn lĩnh vực trồng trọt theo hướng sinh thái, giảm phát thải. Đây là bước đi thiết thực nhằm hiện thực hóa các cam kết quốc tế về ứng phó với biến đổi khí hậu, đồng thời là cơ sở quan trọng để kiến tạo một nền nông nghiệp xanh, trách nhiệm và mang lại giá trị gia tăng cao.

Khơi thông nguồn lực, hình thành các vùng sản xuất tập trung

Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, song việc triển khai các mô hình trồng trọt giảm phát thải còn gặp không ít khó khăn. Theo phản ánh của các địa phương, cơ chế, chính sách và nguồn lực hiện vẫn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất. Hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng, sấy, kho chứa và logistics tại nhiều vùng còn hạn chế.

Ở một số nơi, cơ giới hóa chưa được thực hiện đồng bộ, nhất là thiết bị gieo sạ chính xác, thiết bị quản lý nước. Việc ứng dụng khoa học-công nghệ và chuyển đổi số còn phân tán. Hệ thống MRV (đo lường, báo cáo và thẩm định), tiêu chuẩn chứng nhận và cơ chế tín chỉ các-bon đến nay vẫn chưa hoàn thiện. Việc thiếu cơ chế rõ ràng về quản lý nguồn thu và chia sẻ lợi ích từ kết quả giảm phát thải cũng là một điểm nghẽn. Ngoài ra, năng lực quản trị, cung ứng dịch vụ và tổ chức liên kết của một số hợp tác xã còn yếu…

Ông Huỳnh Văn Dũng, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Kiến Thành cho biết, hợp đồng liên kết với doanh nghiệp về việc thu mua các sản phẩm lúa gạo phát thải thấp chưa thật sự ổn định. Bên cạnh đó, nông dân còn gặp khó trong việc thu gom, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ rơm rạ. Xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu còn nhiều hạn chế dẫn đến giá bán gạo chất lượng cao, phát thải thấp chưa chênh lệch nhiều so với lúa gạo thông thường. Ngoài ra, các hợp tác xã, tổ hợp tác và nông dân khó tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi…

Phó Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh cho biết, thời gian tới, ngành trồng trọt sẽ tập trung rà soát và tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc. Trọng tâm là chuẩn hóa hệ thống MRV, phát triển chuỗi giá trị và thị trường sản phẩm phát thải thấp, hình thành các vùng sản xuất trồng trọt phát thải thấp theo từng ngành hàng, vùng sinh thái.

Ngành mong muốn các tổ chức quốc tế và nhà tài trợ chuyển trọng tâm hỗ trợ từ việc xây dựng các mô hình đơn lẻ sang chuẩn hóa, tích hợp và nhân rộng trên quy mô lớn, trước hết là hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện gói kỹ thuật sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo từng tiểu vùng sinh thái và mùa vụ.

Trong đó, các kỹ thuật cốt lõi cần tập trung là sử dụng giống xác nhận chất lượng cao, gieo sạ chính xác để giảm lượng giống và áp dụng tưới ngập-khô xen kẽ. Đồng thời, chú trọng quản lý dinh dưỡng, giảm phân đạm, nâng cao sức khỏe đất, kết hợp quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp để giảm thuốc bảo vệ thực vật. Các khâu xử lý tái sử dụng rơm rạ, cơ giới hóa từ sản xuất đến thu hoạch, sấy và bảo quản cần được thực hiện đồng bộ nhằm giảm tổn thất. Tăng cường đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng, cơ sở sấy, kho bãi và mạng lưới logistics...