Kiến trúc xanh - bước chuyển tất yếu

Trong đó, kiến trúc - xây dựng được xem là một trong những ngành tiêu thụ nhiều năng lượng, phát thải lớn, đồng thời cũng là lĩnh vực có dư địa chuyển đổi mạnh mẽ nếu được định hướng đúng. Thực tiễn cho thấy, tư duy kiến trúc bền vững không còn là lựa chọn mang tính xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đặt ra đối với các nhà quản lý, kiến trúc sư và doanh nghiệp xây dựng trong giai đoạn hiện nay.

Không gian Trúc Lâm tại Bảo tàng Dân tộc học (Hà Nội) đã được trao giải thưởng quốc tế về kiến trúc xanh. Ảnh: ĐVCC

Khi thiết kế không chỉ là hình thức

Theo một số nghiên cứu quốc tế, các công trình xây dựng và hoạt động vận hành đô thị hiện chiếm khoảng 37% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, kéo theo nhu cầu phát triển nhà ở, hạ tầng và các công trình dịch vụ ngày càng lớn, khiến bài toán sử dụng hiệu quả tài nguyên, năng lượng và kiểm soát phát thải trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Nếu tiếp tục phát triển theo mô hình truyền thống, ngành xây dựng sẽ khó có thể đồng hành cùng mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững của quốc gia.

Trong bối cảnh đó, việc chuyển đổi từ tư duy thiết kế chú trọng nhiều đến hình thức và công năng đơn lẻ sang tư duy tổng thể, hài hòa với môi trường đang trở thành định hướng xuyên suốt của ngành kiến trúc. Kiến trúc xanh không chỉ nhằm giảm tiêu thụ năng lượng hay phát thải carbon, mà còn hướng tới nâng cao chất lượng không gian sống, bảo đảm sức khỏe con người và tăng khả năng thích ứng của đô thị trước tác động của biến đổi khí hậu.

Nhấn mạnh yêu cầu đổi mới căn bản trong cách tiếp cận, TS.KTS Hồ Chí Quang, Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia (Bộ Xây dựng) cho rằng, kiến trúc xanh không đơn thuần là việc “phủ xanh” công trình hay sử dụng một số vật liệu thân thiện với môi trường. Cốt lõi của kiến trúc xanh nằm ở tư duy tổng thể, xuyên suốt từ khâu quy hoạch, thiết kế, lựa chọn vật liệu, công nghệ thi công cho đến vận hành và quản lý công trình. “Nếu chỉ dừng lại ở các giải pháp kỹ thuật đơn lẻ, công trình sẽ khó đạt được hiệu quả bền vững lâu dài. Kiến trúc xanh đòi hỏi sự tích hợp đa ngành, từ kiến trúc, xây dựng, môi trường đến năng lượng và kinh tế” - TS.KTS Hồ Chí Quang phân tích.

Bên cạnh đó, kiến trúc xanh không chỉ là câu chuyện của công nghệ hay vật liệu, mà trước hết là một hệ tư duy thiết kế có trách nhiệm với môi trường và xã hội. Trong tiến trình này, người kiến trúc sư giữ vai trò trung tâm, là chủ thể nghiên cứu và đề xuất các giải pháp giảm phát thải ngay từ khâu ý tưởng; đồng thời là người lựa chọn vật liệu, kết cấu, công nghệ tiết kiệm tài nguyên và kết nối con người với thiên nhiên thông qua không gian sống.

Dư địa cho sáng tạo bền vững

Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều chủ đầu tư và đơn vị tư vấn tại Việt Nam đã từng bước tiếp cận các tiêu chuẩn công trình xanh như LOTUS, LEED hay EDGE. Không ít dự án nhà ở, văn phòng, khu công nghiệp, khu đô thị mới đã đặt mục tiêu tiết kiệm năng lượng, nước và giảm phát thải carbon ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng. Đây được xem là tín hiệu tích cực, phản ánh sự chuyển động rõ nét của thị trường trước các yêu cầu mới về phát triển bền vững.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quá trình “xanh hóa” lĩnh vực kiến trúc - xây dựng vẫn đang đối mặt với không ít thách thức. Nhận thức chưa đồng đều giữa các chủ thể tham gia thị trường, tâm lý e ngại chi phí đầu tư ban đầu cho công trình xanh, cùng với hệ thống tiêu chuẩn và cơ chế khuyến khích chưa thật sự đồng bộ là những rào cản cần sớm được tháo gỡ. Trong khi đó, các lợi ích dài hạn của kiến trúc xanh, từ tiết kiệm chi phí vận hành, nâng cao giá trị tài sản đến đóng góp cho môi trường và xã hội, vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ.

Ở góc độ nghề nghiệp, nhiều kiến trúc sư cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ, mà ở sự thay đổi tư duy thiết kế. Kiến trúc xanh không thể là sự sao chép máy móc các mô hình từ bên ngoài, mà cần được xây dựng trên nền tảng điều kiện khí hậu, văn hóa và tập quán sinh hoạt của Việt Nam. Việc khai thác hiệu quả thông gió tự nhiên, chiếu sáng tự nhiên, sử dụng vật liệu địa phương, tái tạo các giải pháp kiến trúc truyền thống bằng ngôn ngữ hiện đại được xem là hướng đi phù hợp để kiến trúc Việt Nam vừa bền vững, vừa giữ được bản sắc.

TS.KTS Hồ Chí Quang cho rằng, Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển kiến trúc bền vững nếu biết phát huy các giá trị sẵn có. “Kho tàng kiến trúc truyền thống của chúng ta vốn đã chứa đựng nhiều bài học về thích ứng khí hậu và tiết kiệm năng lượng. Vấn đề là làm thế nào để chuyển hóa những giá trị đó thành các giải pháp sáng tạo, phù hợp với bối cảnh đô thị hóa và trình độ công nghệ hiện đại” - TS.KTS Hồ Chí Quang nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực xây dựng và vật liệu, xu hướng phát triển công trình xanh đang mở ra cơ hội lớn cho đổi mới sáng tạo trong nước. Việc nghiên cứu, sản xuất vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường, vật liệu tái chế, vật liệu có vòng đời carbon thấp không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Song song với đó, ứng dụng các công nghệ số như BIM, mô phỏng năng lượng hay quản lý vận hành thông minh đang dần trở thành công cụ quan trọng giúp tối ưu hiệu quả của các công trình bền vững.

Ở tầm vĩ mô, nhiều ý kiến cho rằng, để thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi xanh trong lĩnh vực kiến trúc - xây dựng, cần có sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và giới chuyên môn. Các chính sách ưu đãi về tín dụng xanh, thuế, đất đai; việc lồng ghép tiêu chí công trình xanh vào quy hoạch, đầu tư công, cùng với công tác đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ kiến trúc sư, kỹ sư được xác định là những yếu tố then chốt.

Hồng Anh