Kinh nghiệm 40 năm giáo dục con về tài chính thông minh của người mẹ đã hơn 70 tuổi

BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ NGUYỄN THỊ MINH (HOÀI ĐỨC, HÀ NỘI) 

Các con tôi tự kèm nhau khi học tập lúc còn bé. Ảnh: Tác giả cung cấp

Không biết phương pháp tôi dùng cách đây khoảng 40 năm so với bây giờ có lạc hậu không, nhưng tôi đã thành công.

Khi con tôi còn bé, tôi luôn tâm niệm một vấn đề: muốn con mình đến lứa tuổi nào đó trở thành người như thế nào thì bây giờ mình phải làm gì? Và tôi tìm phương pháp, rồi tôi hành động.

Tôi cho con tiếp xúc sớm với tiền

Gia đình tôi làm kinh doanh nên có những ngày phải soạn tiền. Tôi bày tiền ra cái rổ, nhờ 4 đứa con trên dưới 10 tuổi sắp xếp riêng từng loại. Việc này vợ chồng tôi làm được nhưng tôi "nhờ" các con, tôi cần cuốn các con vào mọi việc của gia đình để dạy tính trách nhiệm. 

Bọn trẻ rất hào hứng, giữa cái tự hào được giao việc và sự miễn cưỡng phải làm nó khác nhau lắm. Tôi loại trừ cách nghĩ và hành động thông thường của người lớn rằng khi đếm tiền thì quát bọn trẻ: ra ngay, tiền của bố mẹ, cấm đụng vào! Trẻ con càng bị cấm nó càng tò mò, biết đâu sẽ nảy sinh tính xấu mà phụ huynh không kiểm soát được.

Sau khi sắp xếp, tôi bảo các con đếm từng loại, được 100 tờ thì buộc lại. Tôi cầm từng cọc tiền và thấy cần phải cho bọn nhóc này biết: chỗ này để bố mẹ làm vốn kinh doanh, chỗ này để trả khách hàng, chỗ này để dành năm sau làm nhà…, còn tiền lẻ các con bỏ vào hộp để hàng ngày cả nhà chi tiêu chung.

Cái hộp tiền tiêu chung của cả gia đình tôi - Kho bạc gia đình. Ảnh: Tác giả cung cấp 

Cái hộp tiền lẻ dạy tự giác tiêu tiền

Tôi không bao giờ cho các con có tiền riêng. Tôi dùng một cái hộp nhựa đủ rộng luôn chứa tiền lẻ để cả nhà tiêu hàng ngày như mua gạo, thức ăn, xăng dầu, sách vở, đôi dép…, ai cần thì lấy, tiêu thừa dù ít nhiều cũng phải mang về bỏ lại vào hộp để người khác dùng.

Tôi chỉ cần luôn gắn với việc dạy con: tự giác. Mua thứ cần, cân nhắc khi mua thứ muốn, nếu con lấy tiêu thì bảo bố mẹ một tiếng là được. Ví dụ: mẹ ơi con lấy tiền mua đồ ăn sáng rồi đi học luôn. Tôi kiên trì dạy và các con tôi tự nhiên vào nề nếp.

Đưa các con tham gia và có trách nhiệm vào việc tiêu tiền lớn của gia đình

Tôi nghĩ, dạy con là để sau 18 tuổi mình buông ra, con đứng vững được ngoài xã hội, và sau này tự quản lý tốt gia đình nhỏ của con. Khi cuốn các con tham gia vào việc lớn của gia đình, tôi chưa biết đúng hay sai, nhưng cứ thử. 

Bốn đứa trẻ trên dưới 10 tuổi được gọi vào "họp gia đình": năm nay bố mẹ định làm nhà, đất nền ông bà cho, nhà mình có từng này tiền, sẽ vay thêm ở chỗ này chỗ kia, phấn đấu làm ăn mấy năm sẽ trả nợ như thế này.

Bọn trẻ hào hứng lắm, được "bàn việc" cơ mà! Tôi cứ để bọn trẻ "phát biểu" và tỏ ra tôn trọng các ý kiến ngây thơ của các con. Tôi mong manh thấy mình đi đúng hướng.

Dạy con cách đi chợ, mua, bán

Đây là vấn đề văn hóa minh bạch trong mua bán. Tôi nhiều lần sai con đi mua vài thứ lặt vặt, ví dụ 1 kg muối giá 5000đ, tôi luôn đưa tờ tiền mệnh giá cao hơn để con có cơ hội trao đổi, dặn con từ tốn nói với người bán: bác trả lại cháu ạ. Sau khi trao đổi con nhẩm tính xem đúng sai thế nào thì điều chỉnh, trước khi dời đi đừng quên: cháu cảm ơn bác ạ.

Con tôi hỏi: mình mua trả tiền sòng phẳng, sao phải cảm ơn ạ? Tôi - bao giờ cũng nghĩ rồi mới bình tĩnh trả lời: là cảm ơn một cuộc mua bán thành công, yên bình và tạo sự dễ chịu con ạ.

Tôi dạy con khi mua hàng mà có nhiều người đang chọn, con cầm món hàng ưng ý rồi hỏi chung: món này đã ai chọn chưa ạ? Nếu chưa, thì con chọn; nếu có người chọn rồi, con thích mấy cũng nhường ngay để tránh sự tranh giành dẫn đến mất thể diện và lòng tự trọng.

Dạy con cách trả nợ, hỏi nợ

Ai trong đời chả có lúc nợ tiền người khác, nên giao dịch này cần sự tế nhị. Tôi dạy con: nếu nợ ai phải hứa trả đủ và đúng hẹn, chữ tín đảm bảo sự bền vững của các mối quan hệ. Nếu vì lý do nào đó chưa thể trả, thì phải gặp người ta trước ngày đã hẹn để khất và hẹn lại, nhớ chỉ được khất 1 lần, không có lần 2.

Nhà tôi bán trứng gia cầm nên thường giao trứng cho các quán bán lẻ rồi lấy tiền sau. Tôi cho con tập đi giao hàng, ghi chép và hẹn ngày lấy tiền. Nếu đến hẹn mà chưa lấy được tiền, thì dù người ta có thái độ thế nào, mình cứ nhẹ nhàng ra một cái hẹn tiếp theo: thế đến ngày này thì bác trả nhà cháu nhé? Nếu phải hẹn tiếp đôi ba lần, không sao, lùi hẹn vài lần người ta sẽ trả, mình vẫn giữ được bình yên trong giao dịch.

Dạy con tập trung nguồn lực khi cần

Cuối năm 1998, con gái đầu của tôi vào đại học, tôi gọi 4 đứa con lại: năm nay chị đỗ đại học, nhà mình phải tập trung cho chị nhiều hơn. Bố mẹ sẽ cố gắng, nhiệm vụ của các con là phải học tốt, chi tiêu đúng và đủ. Đến lượt các con, nhà mình lại tập trung như cho chị bây giờ.

Khi đã vào nề nếp thì các con tôi đều hiểu, việc vận hành tiền nong trong gia đình cứ chạy ro ro.

Năm 2003 nhà tôi cùng lúc có 3 con trong trường đại học: chị cả sắp ra trường, em thứ 2 đang học, em thứ 3 vừa đỗ vào trường. Vợ chồng tôi xoay sở chóng mặt, thoáng cái lại đến cuối tuần chuẩn bị cho con tiền sinh hoạt tuần sau. 

Thấy con về, bố tươi cười hỏi: tuần tới cần bao nhiêu tiền bố cho luôn? Mặc dù lúc đó trong túi bố mẹ không có đồng nào vẫn tuyệt nhiên không cho con biết, có vậy các con mới yên tâm học tập. 

Việc này khác hẳn với việc tôi thường dặn các con: bố mẹ kiếm tiền cũng vất vả, các con phải biết tiết kiệm, tiêu đúng và đủ. Dặn con là việc lâu dài, còn chi tiêu hàng tuần mà để con biết bố mẹ hết tiền là tối kỵ, vì con sẽ chùn tay lại không dám xin, con sẽ nghĩ cách khác để kiếm tiền trong khi xã hội đầy rẫy cạm bẫy lừa đảo, liệu bố mẹ có an tâm được không? Hành động không chuẩn là dễ dàng phí mất đứa con ngoan đấy các bác ạ.

Cho con vay tiền du học

Du học là ước mơ xa xôi mà thời đó ít người với tới. Các con tôi khao khát lắm nhưng kinh tế gia đình khó có thể cho con thực hiện ước mơ. Sợ bọn trẻ lùi bước, tôi nói cứng: con nào muốn du học, kiếm được học bổng là tốt nhất, nếu cần thêm tiền báo trước mẹ một năm, kiểu gì mẹ cũng lo được.

Tôi bắt buộc phải lo được! một năm là thời gian con chuẩn bị hồ sơ, kiến thức, ngoại ngữ, tìm trường, tìm học bổng… thì cũng là 1 năm tôi chuẩn bị tiền. Chỉ cần tôi ngập ngừng là các con tôi chững lại, tôi phải vững để các con tôi cố gắng.

Bài toán khó là tôi không có nhiều của cải để cho cả 4 đứa con du học. Đứa đầu tiên du học cần thêm khoảng 300 triệu, thời đó là món tiền lớn lắm. Lòng tôi rối bời, nuôi con học đại học cho tiền rải rác thì được, chứ 4 cục tiền lớn như thế cho 4 đứa thì vợ chồng tôi lấy đâu ra? Nghĩ mãi, tôi thử hỏi: nếu mẹ cho vay, con có du học không? Con tôi trả lời không chần chừ: vay con cũng đi.

Ái chà, tôi biết con tôi gan to bằng cái thúng, đầy nghị lực và đã trưởng thành, đã biết tự chịu trách nhiệm. Thế là tôi tỉnh bơ thực hiện: cho vay.

Tôi biết, với trí tuệ của các con tôi, du học về sẽ giàu thêm kiến thức và rộng cửa kiếm việc làm.

Đứa thứ nhất du học về, đi làm trả lại khoản vay (trả bao nhiêu thì trả, tôi không tính toán). Lần lượt mấy đứa sau, tôi chỉ có một món tiền mà cho vay quay vòng được 4 đứa con du học sau đại học. 

Gia đình hạnh phúc của tôi cùng 4 đứa con gái ngoan. Ảnh: Tác giả cung cấp

Đến lúc này thì tôi thấy mình đã đúng, đồng tiền thông minh quá! Tôi không bắt chước các bà mẹ còng lưng kiếm từng đồng gom lại thành khoản lớn, nhờ người xin việc cho đứa con đang ở nhà ăn bám, chờ được nhấc vào làm việc chỗ này chỗ kia. Họ nói thương con, và tôi cũng thương con.

Thưa bạn đọc, việc dạy con không có một khuôn mẫu nào cả, thậm chí nó cá nhân hóa đến từng gia đình tùy theo nề nếp mà gia đình đó xây dựng, chỉ có thận trọng dò đường và kiên trì sẽ tìm ra lối đi.

Bây giờ, con lớn của tôi đã gần 50 tuổi, 4 chị em nó đều thành đạt, biết đoàn kết thương yêu nhau, duy trì "họp gia đình" online để bàn việc nhà, việc xã hội, lo cho nhau và lo cho bố mẹ. Các con tôi áp dụng đúng cách tôi dạy để dạy các cháu tôi. 

Thành quả đó một phần do vợ chồng tôi nhìn ra tầm quan trọng của giáo dục tài chính trong gia đình từ khi con còn nhỏ. Từ nền tảng ấy, các con tôi trưởng thành biết phân biệt điều tốt xấu đúng sai. Tôi nghiệm ra, dù chúng ta giàu hay nghèo tiền, thì việc ứng xử với tiền sao cho hợp lý là điều quan trọng để đảm bảo gia đình hạnh phúc, vững bền, góp phần xây dựng xã hội ngày càng tốt đẹp.