Kinh tế tầm thấp - động lực tăng trưởng kinh tế mới

Đại hội lần thứ XIV của Đảng xác định mục tiêu tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2026-2030 ở mức hai con số. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh việc phát huy các động lực tăng trưởng truyền thống, Việt Nam chủ động mở ra những không gian phát triển mới dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, hình thành các ngành kinh tế mới có năng suất và giá trị gia tăng cao hơn. Trong xu thế đó, kinh tế không gian tầm thấp được đánh giá là một động lực tăng trưởng mới.

Năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong định hướng chính sách khi công nghệ hàng không và vũ trụ được xác định là một trong các nhóm công nghệ chiến lược quốc gia; đồng thời Chính phủ đã giao các nhiệm vụ cụ thể về phát triển UAV, hệ thống quản lý UAV.

Đây là cơ sở để chuyển từ nhận diện tiềm năng sang tổ chức thử nghiệm, phát triển sản phẩm và hình thành thị trường. Đặc biệt, ngày 28/9/2026, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 99-KL/TW về khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp phục vụ phát triển đất nước trong tình hình mới.

Ứng dụng hiệu quả trong thực tế

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, kinh tế không gian tầm thấp là nền kinh tế dựa trên hệ sinh thái các thiết bị bay hoạt động từ mặt đất đến khoảng 1.000-3.000 m, tùy cách xác định của từng quốc gia. Kinh tế không gian tầm thấp gắn với việc ứng dụng các phương tiện bay như máy bay không người lái (UAV), máy bay cỡ nhỏ, trực thăng cùng các hệ thống điều khiển, quản lý không lưu tầm thấp.

UAV giúp lực lượng chức năng theo dõi phương tiện và phát hiện các dấu hiệu vi phạm từ trên cao. Ảnh: Trung Nguyên - TTXVN

Ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số (Bộ Khoa học và Công nghệ) chia sẻ, Việt Nam đang trong giai đoạn đầu phát triển ngành kinh tế này. Dự báo, tốc độ tăng trưởng khoảng 13% và đến năm 2035, quy mô ngành có thể đạt khoảng 500 triệu USD.

Bộ Khoa học và Công nghệ xác định phát triển kinh tế không gian tầm thấp không chỉ là câu chuyện về thiết bị bay hay công nghệ bay. Đó là câu chuyện về đổi mới thể chế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển doanh nghiệp công nghệ Việt Nam và đưa các sản phẩm công nghệ vào thực tiễn để tạo ra giá trị cho nền kinh tế.

Điện Biên là địa phương đầu tiên thí điểm phát triển kinh tế tầm thấp. Là tỉnh miền núi, Điện Biên có địa hình chia cắt, chi phí logistics cao; nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa còn gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ y tế, vận chuyển hàng hóa và cung ứng vật tư sản xuất.

Bên cạnh đó, tỉnh có diện tích rừng lớn, thường xuyên phát sinh nhu cầu giám sát tài nguyên, phòng cháy, chữa cháy rừng, cứu hộ, cứu nạn. Bộ Khoa học và Công nghệ đánh giá, đây là những yếu tố mà công nghệ không gian tầm thấp có thể tạo ra sự khác biệt rõ rệt so với các phương thức quản lý truyền thống.

Từ thực tiễn đó, Điện Biên đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-UBND ngày 25/7/2026 Đề án thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) phát triển kinh tế tầm thấp ứng dụng phương tiện bay không người lái (UAV) trên địa bàn tỉnh. Đề án thử nghiệm được triển khai trong thời gian 24 tháng tại 9 khu vực, dự kiến thực hiện khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm, phấn đấu tỷ lệ an toàn trên 99%.

Các nhóm ứng dụng trọng tâm gồm lĩnh vực nông nghiệp (giám sát mùa vụ, phun thuốc, gieo hạt, vận chuyển vật tư và nông sản sau thu hoạch); logistics y tế và dân sinh (vận chuyển thuốc, vật tư y tế, mẫu xét nghiệm và hàng hóa thiết yếu đến khu vực khó tiếp cận); bản đồ số và quản lý tài nguyên (khảo sát địa hình, xây dựng dữ liệu không gian, phục vụ quản lý đất đai, rừng, hạ tầng và phòng chống thiên tai).

Ông Nguyễn Bá Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên thông tin, từ ngày 15/9 đến nay, địa phương đã thực hiện 118 chuyến bay vận chuyển cà phê, tải trọng 50 kg/chuyến tại xã Mường Ảng. Qua thử nghiệm đã bước đầu hình thành sự quan tâm của doanh nghiệp đối với hệ sinh thái kinh tế tầm thấp.

Đã có doanh nghiệp đề xuất chủ trương đầu tư nghiên cứu 3 dự án thành phần, với tổng vốn dự kiến gần 200 tỷ đồng, gồm Trung tâm thử nghiệm và thực hành bay UAV; Nhà máy sản xuất UAV; Trung tâm giới thiệu và đào tạo công nghệ UAV, hàng không và vũ trụ.

Là doanh nghiệp bưu chính quốc gia Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post) định vị logistics tầm thấp là trục lõi trong chiến lược phát triển. Ông Đặng Hải Long, Giám đốc Dự án Ứng dụng UAV của Vietnam Post cho hay, đơn vị kiên định trong phát triển logistics tầm thấp và đã triển khai thực tế ở một số lĩnh vực được đánh giá tiềm năng.

Cụ thể, dự án vận chuyển y tế ở đô thị từ Bệnh viện Đức Giang tới các bệnh viện lân cận; tuyến nâng cao năng lực tự hành của mạng lưới bưu chính về Cần Giờ - Vũng Tàu vận chuyển hàng hóa, thư từ, tài liệu; hỗ trợ người dân mang tính chất xã hội là vận chuyển nông sản ở Điện Biên.

Yêu cầu hoàn thiện thể chế

Kinh tế không gian tầm thấp là một lĩnh vực mới nhưng có tiềm năng trở thành động lực tăng trưởng kinh tế mới, đặc biệt trong bối cảnh các quốc gia đẩy mạnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và các mô hình thử nghiệm.

Ông Nguyễn Văn Thuật - Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng nếu chậm chân, Việt Nam sẽ trở thành thị trường ứng dụng công nghệ của các quốc gia khác. Ngược lại, nếu đi đúng hướng, Việt Nam sẽ có cơ hội hình thành một ngành kinh tế mới do doanh nghiệp Việt Nam làm chủ. 

Qua kết quả triển khai thí điểm UAV tại địa phương, ông Nguyễn Bá Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên đánh giá, thách thức lớn nhất là hành lang pháp lý và cơ chế phối hợp liên ngành.

Đây là lĩnh vực giao thoa giữa khoa học và công nghệ, hàng không, quốc phòng, an ninh, thông tin - dữ liệu, giao thông, nông nghiệp, y tế và phòng chống thiên tai. Trong khi đó, cơ chế sandbox cho kinh tế tầm thấp vẫn là vấn đề mới; tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, quy trình đánh giá rủi ro và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chưa được hình thành đồng bộ. 

Ông Đặng Hải Long, Giám đốc Dự án Ứng dụng UAV của Vietnam Post cũng cho rằng rào cản lớn nhất hiện nay là thủ tục pháp lý. Việc hiệp đồng bay trong khu vực đô thị hiện phụ thuộc vào lịch trình của các đơn vị quốc phòng, công an, dẫn đến khó khăn trong việc xây dựng lịch trình cố định hoặc cam kết chất lượng dịch vụ toàn trình cho khách hàng.

Cùng với đó, sự thiếu hụt nền tảng quản lý vùng trời (UTM) chuyên biệt khiến việc cấp phép bay thời gian thực trở nên bất khả thi. Đặc biệt, trong mảng vận chuyển y tế, UAV chưa được luật hóa đầy đủ. Thông tư 40/2018 Quy định về quản lý mẫu bệnh phẩm bệnh truyền nhiễm của Bộ Y tế hiện chỉ quy định vận chuyển bằng đường bộ, đường sắt, hàng không dân dụng, chưa cập nhật loại hình đường bay UAV.

Từ thực tế triển khai tại địa phương, doanh nghiệp có thể thấy phát triển kinh tế không gian tầm thấp không thể do một đơn vị riêng lẻ thực hiện mà cần sự tham gia đồng bộ của các bộ, ngành Trung ương, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Mục tiêu là hình thành hệ sinh thái vừa bảo đảm an toàn, an ninh, vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo và thương mại hóa dịch vụ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, một trong những điểm đáng chú ý của Kết luận số 99-KL/TW về khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp phục vụ phát triển đất nước trong tình hình mới. là sự chuyển đổi căn bản trong cách tiếp cận đối với không gian tầm thấp.

Không gian tầm thấp không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ quản lý hoạt động bay, mà được xác định là “tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới của đất nước, không gian chủ quyền đặc biệt”, gắn với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền không phận, chủ quyền dữ liệu, an ninh mạng và các mục tiêu trọng yếu.

Đây là bước chuyển quan trọng: từ quản lý phương tiện và hoạt động bay sang khai thác, quản trị và bảo vệ một không gian phát triển mới.

Vì vậy, khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp phải đặt trong tổng thể việc triển khai các chủ trương Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và đổi mới mô hình phát triển đất nước, trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia, chiến lược bảo vệ Tổ quốc, chiến lược an ninh quốc gia, chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và chiến lược nhân lực chất lượng cao.

Đồng thời, chú trọng phát huy nội lực, nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ, hạ tầng và dữ liệu chiến lược, gắn với phát triển công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ không gian nhằm chuyển hóa thành sức mạnh quốc gia; góp phần nâng cao nhận thức, tạo đồng thuận xã hội trong phát triển kinh tế không gian tầm thấp và hệ sinh thái. 

Việc xác định không gian tầm thấp là tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới của đất nước và không gian chủ quyền đặc biệt mở ra dư địa phát triển một ngành công nghệ chiến lược, tạo động lực tăng trưởng mới; đồng thời đặt ra yêu cầu quản trị hiện đại, bảo đảm quốc phòng, an ninh và an toàn.