Kinh tế toàn cầu 2026: Thích ứng để tránh biến động

Khi đồng thuận kinh tế bị xáo trộn

Năm 2025, chính trường và chính sách kinh tế Mỹ - nền kinh tế đầu tàu thế giới - tạo nên một loạt sự chuyển hướng gây chú ý. Các thể chế đa phương và định chế tài chính quốc tế, vốn đóng vai trò “trọng tài” trong kiến trúc kinh tế toàn cầu suốt nhiều thập kỷ, bị giảm ảnh hưởng rõ rệt. Thuế quan được áp đặt trên diện rộng, các biện pháp bảo hộ thương mại quay trở lại, trong khi tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) liên tục bị chất vấn. Đặc biệt, những nền tảng của đồng thuận Washington về tự do hóa, thị trường mở và giảm rào cản thương mại, từng được các chính phủ Mỹ cổ vũ và định hình trên trường quốc tế, bị đặt vào trạng thái “tái diễn giải”.

Chính sách kinh tế của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong năm 2025 đảo lộn nhiều nguyên tắc kinh tế truyền thống, gây lo ngại về rủi ro đối với cả kinh tế Mỹ và nền kinh tế toàn cầu. Ảnh: Financial Times

Trong khi đó, các cuộc khủng hoảng địa chính trị diễn ra từ Đông Âu, Trung Đông đến châu Phi và một số khu vực châu Á, làm gia tăng lo ngại về đứt gãy chuỗi cung ứng, phân mảnh dòng vốn và áp lực an ninh năng lượng - lương thực. Song hành, dòng tiền đổ vào trí tuệ nhân tạo (AI) diễn ra một cách dễ dãi, đôi khi thiếu giới hạn, bất chấp nhiều mô hình doanh thu và chiến lược thương mại chưa rõ ràng, khiến rủi ro định giá ảo và “AI hóa hình thức” xuất hiện ngày càng dày.

Các thách thức chồng lớp đó tạo nên một bức tranh mà ở bất kỳ thời điểm nào trong quá khứ, giới phân tích đều có thể dự báo một kịch bản ảm đạm. Nhưng năm 2025 lại đi ngược mọi kịch bản như vậy.

Những con số ấn tượng của 2025

Trái với lo ngại, kinh tế Mỹ vẫn tăng tốc. GDP thực đạt mức tăng 4,3% trong quý III - một con số vượt dự báo của nhiều mô hình tăng trưởng trung hạn. Đáng chú ý hơn, đa số quốc gia không triển khai các biện pháp trả đũa thương mại quy mô lớn đối với Mỹ, giúp mặt trận đối ngoại - thương mại của Washington không rơi vào vòng leo thang đối kháng.

Ở bình diện toàn cầu, tăng trưởng kinh tế đạt 3% - mức được xem là “đáng kể trong bối cảnh bất ổn cao”. Trong khi đó, kinh tế Trung Quốc cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt. Xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm khoảng 30%, nhưng Bắc Kinh nhanh chóng bù đắp bằng cách gia tăng xuất khẩu sang châu Âu và Đông Nam Á. Thặng dư thương mại của Trung Quốc lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD - một con số hiếm có trong lịch sử thương mại toàn cầu và gây chú ý lớn về quy mô dòng chảy hàng hóa.

Cơn sóng AI cũng là điểm nhấn của năm. Chỉ số Nasdaq tăng 21%, S&P 500 tăng 17%. NVIDIA trở thành doanh nghiệp đầu tiên trên thế giới đạt mức định giá 5.000 tỷ USD. OpenAI công bố thỏa thuận 1 tỷ USD với Disney - đánh dấu bước hợp tác chiến lược giữa công nghệ nền tảng và ngành công nghiệp giải trí. Một điểm đáng chú ý khác là xu hướng tự tài trợ trong ngành chip - AI, điển hình khi NVIDIA cấp vốn cho OpenAI để mua chính sản phẩm chip của hãng. Cơ chế này, về bản chất, cho thấy dòng vốn nội bộ ngành công nghệ đang thay thế một phần vai trò tài trợ từ thị trường truyền thống.

Thị trường vốn vẫn tài trợ cho nợ công lớn ở các nền kinh tế phát triển. Nhưng chi phí vay vốn không tăng như lo ngại. Lãi suất kết thúc năm thấp hơn. Bất ổn tài khóa ở Pháp và Anh có xuất hiện, nhưng không gây thiệt hại lớn khi chính phủ can thiệp trấn an thị trường trong ngắn hạn.

Rủi ro của 2026

Tuy nhiên, các chuyên gia dự báo, năm 2026 có thể sẽ không êm ả như 2025. Tại Mỹ, khả năng chống chịu của nhóm tiêu dùng thu nhập thấp - điểm tựa của cầu nội địa - không thể được xem là bền vững. Trả đũa thương mại có thể gia tăng. Chính sách tài khóa - tiền tệ đang nới lỏng ở nhiều nền kinh tế, trong khi thị trường lao động hạ nhiệt, làm rộng thêm khoảng cách giữa tăng trưởng kinh tế và tăng trưởng việc làm.

Việc Trung Quốc tái định hướng xuất khẩu có thể dẫn đến phản ứng bảo hộ từ các thị trường tiếp nhận, đặc biệt tại châu Âu và một số nền kinh tế châu Á. Một số doanh nghiệp AI chuyên biệt có thể gặp khó trong việc mở rộng doanh thu tương xứng với mức đầu tư, dẫn đến nguy cơ điều chỉnh định giá hoặc gián đoạn dòng vốn trong các chu kỳ gọi vốn mới.

Những tín hiệu này cho thấy trật tự kinh tế toàn cầu đang mong manh hơn: hiệu suất tăng trưởng phân hóa mạnh giữa các nền kinh tế, chính sách vĩ mô nới lỏng đồng thời, dòng thương mại chuyển hướng, sức mua và việc làm không song hành.

Năng suất là “điểm tựa”

Theo giới phân tích, thay vì dựa vào kích thích tăng trưởng ngắn hạn bằng chi tiêu công hay hạ lãi suất, trong năm nay, các chính phủ cần ưu tiên cải thiện năng suất bền vững. Điều này đòi hỏi cải cách cấu trúc sâu rộng, từ chất lượng quản trị công, hạ tầng logistics, chuyển đổi số đến tối ưu hóa thị trường nội địa. Các chính sách ứng dụng AI phải được thiết kế nhất quán, tối đa hóa lợi ích đầu ra nhưng giảm thiểu cú sốc đối với thị trường việc làm - được triển khai với sự phối hợp giữa khu vực hoạch định chính sách và các doanh nghiệp dẫn dắt đổi mới.

Các nhà đầu tư cũng cần siết lại kỷ luật rót vốn. Việc “rót tiền thiếu chọn lọc” vào AI nên nhường chỗ cho chiến lược đầu tư kỷ luật hơn, tập trung vào nhóm doanh nghiệp có mô hình doanh thu, chiến lược sản phẩm và thị phần rõ ràng. Việc “AI hóa hình thức” trong định giá cần được sàng lọc chặt chẽ, tránh tạo nên các điểm nghẽn thanh khoản khi thị trường bước vào chu kỳ điều chỉnh.

Đồng USD và nguy cơ phân mảnh trật tự toàn cầu

Một trong những luận điểm đáng chú ý của năm 2026 là rủi ro phân mảnh trật tự toàn cầu, nếu tư duy “được - mất” (zero - sum) trở thành nền tảng chính sách đối ngoại - thương mại. Khi các quốc gia bắt đầu hành xử đối kháng để bảo vệ lợi ích ngắn hạn, hệ quả dài hạn có thể đe dọa vị thế của đồng USD, làm giảm sức hấp dẫn của hệ thống tài trợ bằng đô la và gia tăng xu hướng “liên minh thương mại theo khối”.

Năm 2026 sẽ là phép thử quan trọng cho mức độ thích ứng của kinh tế toàn cầu. Nguồn: China Daily

Giới phân tích cho rằng Mỹ cần triển khai chính sách thương mại và đầu tư chiến lược hơn, phối hợp với đối tác để tránh làm phân mảnh trật tự tài chính - thương mại toàn cầu. Trung Quốc, ở chiều ngược lại, cần đẩy nhanh tái cấu trúc kinh tế, mở rộng tiêu dùng nội địa thay vì duy trì mô hình “xuất khẩu bù cầu trong nước”. Nếu không, Bắc Kinh có nguy cơ trở thành “chất xúc tác cho làn sóng bảo hộ mới”, không chỉ từ Mỹ mà còn từ châu Âu và các nền kinh tế châu Á khác.

Thích ứng để đối mặt “vòng thử thách” mới

Lịch sử kinh tế - tài chính thế giới từng chứng kiến không ít thời điểm “ăn mừng” quá sớm, khi các nền kinh tế bước vào chu kỳ lạc quan ngắn hạn nhưng thiếu điểm tựa cấu trúc dài hạn. Năm 2025, cả kinh tế Mỹ và toàn cầu đã vượt qua nhiều rào cản nhờ AI và dòng vốn thị trường. Nhưng năm 2026 sẽ là vòng thử thách mới, với mức độ rủi ro phức tạp hơn, đan xen giữa năng suất, chính sách thương mại, trật tự tài chính và ổn định việc làm, sức mua xã hội.

Để thích ứng, các chính phủ cần chuyển trọng tâm từ kích thích ngắn hạn sang tăng năng suất bền vững. Doanh nghiệp cần phối hợp sâu hơn với chính sách ứng dụng AI, thay vì dẫn dắt dòng vốn theo kỳ vọng định giá. Nhà đầu tư cần kỷ luật và sàng lọc mô hình doanh thu thực chất trong các thương vụ AI. Các nền kinh tế lớn cần giảm tư duy đối kháng, tránh phân mảnh trật tự tài chính - thương mại toàn cầu.

Thành công trong năm trước rất đáng chú ý. Nhưng như mọi chu kỳ kinh tế - tài chính, thích ứng mới là điều kiện để tránh biến động. Và năm 2026 sẽ là phép thử quan trọng cho mức độ thích ứng thực sự của kinh tế toàn cầu.

Hồng Nhung