Kokang - vùng đất dữ: Bài 1: Vì sao Kokang trở thành hang ổ của 'tứ đại gia tộc'?

Từ vòng xoáy xung đột ...

Lịch sử Kokang là một câu chuyện dài về di cư, xung đột và bản sắc dân tộc, phản ánh sự giao thoa giữa hai nền văn hóa Trung Quốc và Myanmar. Theo các tài liệu lịch sử, Kokang bắt nguồn từ thế kỷ 17-18, khi các di dân Trung Quốc, chủ yếu là người Hán, chạy trốn khỏi sự xâm lược của nhà Thanh và di cư từ tỉnh Vân Nam sang vùng đất này.

Họ mang theo ngôn ngữ Quan Thoại, văn hóa Hán và thiết lập một tiểu quốc do gia tộc Yang lãnh đạo. Ban đầu, vùng đất này được gọi là "Xingdahu" (Hưng Đạt Hộ), do Yang Xiancai thành lập năm 1739 và được coi là lãnh thổ của Trung Quốc. Những cư dân đầu tiên này không chỉ là nông dân mà còn là những người trung thành với nhà Minh, biến Kokang thành một di tích của triều đại đã sụp đổ.

Từ góc nhìn xã hội, sự di cư này đã tạo nên một cộng đồng Kokang với bản sắc kép: Họ tự nhận là người Trung Quốc nhưng sống dưới sự cai trị của Myanmar. Đến thế kỷ 19, sau các cuộc Chiến tranh Nha phiến (Opium Wars), Kokang trở thành vùng đệm biên giới. Năm 1894, theo Hiệp ước Anh - Hoa, vùng đất này ban đầu thuộc Trung Quốc, nhưng đến năm 1897 được nhượng cho Anh và trở thành một phần của bang Shan dưới thời thuộc địa. Gia tộc Yang vẫn duy trì quyền tự trị địa phương và Kokang được coi là "tiểu quốc Trung Quốc" bên trong Miến Điện (tên cũ của Myanmar). Điều này đã nuôi dưỡng một ý thức dân tộc mạnh mẽ, nơi cư dân Kokang chịu ảnh hưởng từ Trung Quốc về mặt văn hóa và kinh tế.

Hình ảnh hiện tại của Laukkaing, với hồ nước và kiến trúc mang ảnh hưởng Trung Quốc. Ảnh: ABC

Sau khi Myanmar độc lập năm 1948, Kokang được công nhận là khu vực tự trị, nhưng nhanh chóng rơi vào vòng xoáy xung đột kéo dài giữa chính phủ Myanmar và các nhóm ly khai. Những cuộc xung đột này không chỉ là tranh chấp lãnh thổ mà còn gây ra bi kịch xã hội khiến hàng nghìn gia đình bị ly tán, trẻ em mất cơ hội học hành và khiến cộng đồng người Hoa bị mắc kẹt giữa hai bên.

Cộng đồng người Hoa cố gắng giữ gìn bản sắc Hán qua ngôn ngữ, lễ hội và quan hệ với Vân Nam, nhưng đồng thời phải đối mặt với sự cô lập và xung đột liên miên. Như một cư dân Kokang từng chia sẻ trong báo cáo của Liên hợp quốc: "Chúng tôi là người Trung Quốc, nhưng số phận lại gắn bó với Myanmar, một sự gắn bó đầy đau thương".

... Đến thiên đường tội phạm

Không phải ngẫu nhiên mà Kokang trở thành "thiên đường tội phạm" của Đông Nam Á. Sự bùng nổ của các hoạt động bất hợp pháp - từ buôn bán ma túy, sòng bạc, mại dâm đến tội phạm mạng, lừa đảo trực tuyến - bắt nguồn từ sự kết hợp giữa địa lý, chính trị và kinh tế - xã hội, khiến vùng đất này trở thành điểm nóng cho các tổ chức tội phạm như "tứ đại gia tộc": Bai (Bạch), Wei (Ngụy), Liu (Lưu), Ming (Minh) đã bị chính phủ Trung Quốc và Myanmar hợp tác trấn áp trong 2 năm qua.

Đầu tiên, vị trí địa lý chiến lược là yếu tố then chốt. Kokang giáp biên giới Trung Quốc dài khoảng 50km, với địa hình đồi núi, sông ngòi và rừng rậm, khó kiểm soát bởi lực lượng nhà nước. Điều này tạo điều kiện cho buôn lậu xuyên biên giới, từ ma túy đến vũ khí và con người. Sau đại dịch Covid-19, các tuyến đường buôn lậu truyền thống bị gián đoạn, dẫn đến sự bùng nổ của tội phạm mạng và tiền điện tử, nơi tội phạm có thể hoạt động mà không để lại dấu vết. Kokang là cửa ngõ kinh tế giữa Myanmar và Vân Nam, nhưng thiếu kiểm tra biên giới nghiêm ngặt, tạo điều kiện cho tội phạm di chuyển tự do.

Nằm nép mình giữa những dãy núi hiểm trở ở miền Bắc Myanmar, Kokang là một vùng đất biên giới có diện tích gần 2.000km² với 90% cư dân là người Kokang, một nhóm dân tộc có nguồn gốc Hán Trung Quốc. Tuy không quá rộng nhưng nơi đây là biểu tượng của những biến động lịch sử, xã hội và chính trị đầy kịch tính. Vùng đất này từng được ví như một "tiểu quốc Trung Quốc" giữa lòng Myanmar. Tuy nhiên, đằng sau vẻ yên bình của những ngôi làng cổ và dòng sông Salween uốn lượn, Kokang đang đối mặt với những thách thức khổng lồ: từ di sản của các cuộc xung đột chủng tộc kéo dài, đến sự bùng nổ của tội phạm có tổ chức và nay là hậu quả của nội chiến Myanmar sau cuộc đảo chính năm 2021.

Thứ hai, bất ổn chính trị và xung đột dân tộc kéo dài đã tạo khoảng trống quyền lực. Là một phần của bang Shan, nơi có đa dạng dân tộc như Shan, Taang, Kachin, Wa nên Kokang thường xuyên chứng kiến xung đột giữa quân đội Myanmar và các nhóm vũ trang ly khai như MNDAA, TNLA. Cuộc đảo chính quân sự hồi năm 2021 khiến Kokang trở thành vùng trống quyền lực do chính phủ trung ương suy yếu, tạo điều kiện cho tội phạm phát triển. Các nhóm vũ trang địa phương hợp tác với tội phạm để thu thuế bảo kê, mua vũ khí và duy trì quyền lực. Từ thời thuộc địa, Kokang đã nổi tiếng với trồng thuốc phiện và hiện nay nơi đây là trung tâm sản xuất hai loại ma túy tổng hợp độc hại methamphetamine, fentanyl lớn nhất thế giới, xuất khẩu lậu sang khu vực Đông Nam Á và Bắc Mỹ.

Từ góc nhìn xã hội, kinh tế phụ thuộc vào hoạt động bất hợp pháp là nguyên nhân sâu xa. Từ những năm 2000, sau khi MNDAA cấm trồng thuốc phiện, Kokang chuyển sang sòng bạc và trung tâm lừa đảo trực tuyến, tạo ra hàng tỷ USD. "Tứ đại gia tộc" kiểm soát hơn 100 khu phức hợp, nơi hàng nghìn người (chủ yếu Trung Quốc) bị lừa hoặc buôn bán để làm việc lừa đảo, mại dâm và buôn ma túy. Sự nghèo đói, thiếu giáo dục và cơ hội việc làm đẩy người dân vào tội phạm, trong khi xung đột dân tộc làm gia tăng tị nạn và buôn người. Đại dịch và suy thoái kinh tế toàn cầu làm tăng nguồn lao động dễ bị lừa, với hàng trăm nghìn nạn nhân bị giam giữ.

Người dân Kokang chạy trốn giao tranh giữa phe ly khai và quân đội Myanmar. Ảnh: SCMP

Hơn nữa, sự hợp tác giữa tội phạm và các thế lực địa phương đã củng cố hệ thống này. Các gia tộc tội phạm liên minh với lực lượng biên phòng (BGF) và quân đội Myanmar để bảo vệ hoạt động, trong khi chính quyền địa phương làm ngơ để nhận lợi ích tài chính. Các nhóm tội phạm Trung Quốc và quốc tế đổ vào Kokang, tận dụng sự cô lập quốc tế của Myanmar sau đảo chính.

Tác động xã hội của những hoạt động này là thảm kịch kéo dài. Hàng nghìn nạn nhân bị tra tấn, đánh đập, thậm chí bị giết hại khi cố trốn thoát. Theo một báo cáo của Liên hợp quốc, ước tính hơn 120.000 người bị ép buộc lao động trong các khu phức hợp lừa đảo. Nhiều trường hợp phá sản, trầm cảm và tự tử ở Trung Quốc đã được ghi nhận.

Năm 2026, Kokang đang ở giai đoạn chuyển tiếp đầy bất ổn, sau khi lực lượng ly khai MNDAA tái chiếm toàn bộ vùng đất trong chiến dịch 1027 năm 2023-2024 từ tay quân đội Myanmar. Laukkaing - thủ phủ từng là trung tâm sòng bạc và scam, nay được MNDAA quản lý dưới tên "Kokang Special Region 1", với các quận hành chính mới. Tội phạm có tổ chức đã giảm đáng kể, với các khu phức hợp lừa đảo bị đóng cửa. Tuy nhiên, từ góc nhìn xã hội, hiện trạng Kokang vẫn đầy thách thức. Xung đột quân sự vẫn âm ỉ khi quân đội Myanmar đang phản công ở bang Shan, đe dọa các thỏa thuận ngừng bắn với phe ly khai.

Khủng hoảng nhân đạo là vấn đề lớn nhất. Hàng nghìn người tị nạn từ các cuộc giao tranh, thiếu thực phẩm và y tế với dự báo 22 triệu người Myanmar cần hỗ trợ năm 2026. Kinh tế suy thoái do thương mại biên giới gián đoạn và lạm phát cao khiến cuộc sống người dân Kokang thêm khốn khó. Tương lai Kokang phụ thuộc vào hòa bình khu vực.

Với nội chiến Myanmar kéo dài, vùng đất này có thể tiếp tục là điểm nóng, nhưng cũng có hy vọng nếu các nhóm vũ trang hợp tác và Trung Quốc thúc đẩy phát triển bền vững. Như một nhà phân tích nhận định: "Kokang không chỉ là biên giới địa lý, mà còn là biên giới của hy vọng và tuyệt vọng xã hội".

(Còn tiếp...)

TÂN PHONG