Kỳ 1: Tư duy mới của Đảng ta về 'lưỡng dụng' trong đảm bảo quốc phòng, an ninh và phát triển đất nước

Công an Hà Nội thí điểm sử dụng UAV tuần tra đảm bảo an ninh trật tự, an toàn giao thông, trật tự đô thị. Làm chủ công nghệ lõi không chỉ đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc mà còn trực tiếp tạo ra năng lực cạnh tranh cho nền kinh tế.

Từ một công nghệ, nhìn ra hai nhiệm vụ chiến lược

Một thiết bị bay không người lái (UAV) có thể được nghiên cứu ban đầu cho những mục đích dân sự như khảo sát địa hình, quan trắc môi trường, sản xuất nông nghiệp, phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn, nhưng khi môi trường an ninh thay đổi, chính những công nghệ ấy có thể nhanh chóng chuyển hóa thành năng lực phục vụ quốc phòng, an ninh. Thực tiễn các cuộc xung đột gần đây cho thấy điều đó rõ hơn bao giờ hết.

Trong cuộc chiến Nagorno-Karabakh năm 2020 và đặc biệt là xung đột Nga và Ukraine từ năm 2022, UAV không chỉ được sử dụng để trinh sát, giám sát mà còn đảm nhiệm nhận dạng mục tiêu, dẫn đường cho hỏa lực, đánh giá kết quả tác chiến, tác chiến điện tử và trực tiếp tiến hành các cuộc tập kích, gây ra sát thương không hề nhỏ. Đáng chú ý, trong chiến trường Ukraine, nhiều UAV thương mại, vốn được thiết kế cho những mục đích dân sự, cũng đã được cải biến và đưa vào hoạt động quân sự.

Điều đáng suy ngẫm là trước khi những cuộc xung đột này diễn ra, không phải ai cũng có thể hình dung đầy đủ rằng một thiết bị bay nhỏ, vốn quen thuộc trong khảo sát, nông nghiệp hay ghi hình, lại có thể trở thành một thành phần quan trọng của tác chiến hiện đại.

Tương tự như vậy, một hệ thống viễn thông hiện đại không chỉ phục vụ kết nối thông tin trong đời sống, sản xuất mà còn góp phần bảo đảm thông tin liên lạc trong những tình huống quốc phòng, an ninh. Các công nghệ mới hiện nay như công nghệ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay an ninh mạng ngày càng có khả năng ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, từ quản trị kinh tế, quản lý xã hội đến bảo vệ an ninh quốc gia.

Những ví dụ trên cho thấy một đặc điểm đáng chú ý của thời đại công nghệ: cùng một nền tảng tri thức, năng lực nghiên cứu hoặc hệ thống kỹ thuật có thể tạo ra giá trị trên nhiều phương diện. Giá trị của một thành tựu công nghệ không nhất thiết chỉ giới hạn trong mục đích ban đầu mà còn phụ thuộc vào khả năng phát triển, chuyển giao và ứng dụng trong những điều kiện phù hợp.

Đối với quốc phòng, an ninh, điều này mở ra cách tiếp cận rộng hơn về hiệu quả của đầu tư. Một công nghệ được nghiên cứu để đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc có thể đồng thời góp phần hình thành năng lực công nghiệp, phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Ngược lại, những thành tựu của công nghiệp dân sự, kinh tế số và khoa học, công nghệ có thể trở thành nguồn lực quan trọng để hiện đại hóa quốc phòng, an ninh.

Đây cũng là một trong những cơ sở thực tiễn để nhận diện sâu sắc hơn tư duy lưỡng dụng trong mối quan hệ giữa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Một thiết bị bay không người lái ban đầu phục vụ khảo sát dân sự hoàn toàn có thể chuyển hóa nhanh chóng thành năng lực an ninh, quốc phòng khi tình huống thay đổi.

Từ kết hợp hai nhiệm vụ chiến lược đến tư duy phát huy giá trị kép

Kết hợp phát triển kinh tế - xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh không phải là vấn đề mới trong đường lối của Đảng ta. Xuyên suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng luôn xác định xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là hai nhiệm vụ chiến lược có quan hệ mật thiết, tác động qua lại và tạo điều kiện cho nhau.

Trong thời kỳ đổi mới, nhận thức về mối quan hệ này tiếp tục được bổ sung, phát triển phù hợp với yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Phát triển kinh tế tạo cơ sở vật chất, kỹ thuật cho quốc phòng, an ninh; ngược lại, quốc phòng, an ninh góp phần giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước.

Tư duy kết hợp từng bước được cụ thể hóa trong những định hướng phát triển công nghiệp quốc gia. Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 22/3/2018 của Bộ Chính trị về định hướng xây dựng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định “Phát triển công nghiệp quốc phòng, an ninh theo hướng lưỡng dụng, thực sự trở thành mũi nhọn của công nghiệp quốc gia”, tăng cường liên kết giữa công nghiệp quốc phòng, an ninh và công nghiệp dân sinh.

Tư duy lưỡng dụng của Đảng ta không đơn thuần là tận dụng những nguồn lực sẵn có để phục vụ thêm một nhiệm vụ khác. Đó là cách tiếp cận nhằm phát huy hiệu quả tổng hợp của nguồn lực quốc gia, trong đó yêu cầu bảo vệ Tổ quốc và mục tiêu phát triển được xem xét trong mối quan hệ hữu cơ.

Luật Công nghiệp quốc phòng, an ninh và động viên công nghiệp năm 2024 tiếp tục thể chế hóa định hướng này khi xác định công nghiệp quốc phòng, an ninh là bộ phận quan trọng, ngành đặc thù của công nghiệp quốc gia, vừa thực hiện nhiệm vụ phục vụ quốc phòng, an ninh, vừa góp phần công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kinh tế - xã hội.

Đến Đại hội XIV, định hướng phát triển công nghiệp quốc phòng, an ninh được đặt trong yêu cầu tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại, gắn kết chặt chẽ với công nghiệp quốc gia. Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV còn xác định yêu cầu phát triển công nghiệp quốc phòng, an ninh có sức cạnh tranh quốc tế và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Định hướng trên cho thấy quốc phòng, an ninh không chỉ được đặt trong yêu cầu bảo đảm trang bị, phương tiện phục vụ nhiệm vụ đặc thù mà còn gắn với sự phát triển của nền công nghiệp quốc gia.

Bảo đảm an toàn cho các hệ thống dữ liệu trọng yếu là điều kiện tiên quyết để dòng chảy kinh tế số vận hành thông suốt.

Nếu trước đây, việc kết hợp kinh tế với quốc phòng, an ninh thường được thể hiện rõ qua bố trí không gian phát triển, xây dựng khu vực phòng thủ, phát triển kinh tế tại địa bàn chiến lược hoặc huy động tiềm lực kinh tế phục vụ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, thì trong điều kiện hiện nay, nội dung kết hợp ngày càng mở rộng sang công nghệ, sản xuất, hạ tầng số và nguồn nhân lực. Nhìn trong tiến trình ấy, tư duy phát huy giá trị kép của Đảng ta ngày càng chú trọng phát huy những năng lực chung của quốc gia, đặc biệt là khoa học, công nghệ, công nghiệp và nguồn nhân lực, nó biểu trưng bằng các giá trị sau:

Giá trị thứ nhất, quốc phòng, an ninh tạo lập và bảo vệ những điều kiện nền tảng của phát triển.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển mạnh mẽ, môi trường an toàn cho phát triển không chỉ được xác định bởi sự ổn định về chính trị, xã hội và chủ quyền lãnh thổ, mà còn bao hàm khả năng bảo vệ dữ liệu, hạ tầng số, hệ thống tài chính, chuỗi cung ứng và những lĩnh vực thiết yếu của nền kinh tế.

Một hệ thống thông tin được bảo vệ an toàn, một mạng lưới hạ tầng trọng yếu được duy trì hoạt động ổn định hay một môi trường kinh doanh được bảo đảm về an ninh đều góp phần tạo điều kiện để các nguồn lực phát triển được hình thành, vận hành và phát huy hiệu quả.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận quốc phòng, an ninh thông qua chức năng bảo vệ môi trường phát triển thì chưa phản ánh hết khả năng đóng góp của lĩnh vực này trong điều kiện khoa học, công nghệ hiện đại.

Giá trị thứ hai, tính lưỡng dụng thể hiện ở khả năng trực tiếp hình thành những năng lực phát triển mới.

Nhu cầu hiện đại hóa quốc phòng, an ninh đặt ra những yêu cầu cao về nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, tổ chức sản xuất và làm chủ công nghệ. Chẳng hạn, để phát triển một hệ thống thiết bị bay không người lái, không chỉ cần năng lực chế tạo phương tiện bay mà còn cần công nghệ điều khiển, cảm biến, truyền dẫn dữ liệu, xử lý hình ảnh, vật liệu và phần mềm. Những năng lực này có khả năng tạo ra các ứng dụng khác nhau trong công nghiệp, nông nghiệp, giao thông và quản lý tài nguyên. Tương tự, nhu cầu bảo đảm an ninh mạng đòi hỏi năng lực nghiên cứu về mã hóa, phân tích dữ liệu, phát hiện nguy cơ và bảo vệ hệ thống thông tin. Khi được phát triển và ứng dụng phù hợp, những năng lực ấy cũng góp phần nâng cao mức độ an toàn của hoạt động kinh tế số, thương mại điện tử và quản trị xã hội.

Một quốc gia làm chủ được những công nghệ nền tảng sẽ có thêm khả năng phát triển các sản phẩm mới, giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và chủ động hơn trước những biến động của môi trường quốc tế. Khi những năng lực được hình thành từ yêu cầu quốc phòng, an ninh tiếp tục được khai thác để phục vụ sản xuất và đời sống, hiệu quả đầu tư có thể được mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác nhau.

Giá trị thứ ba, tính lưỡng dụng thể hiện trong quá trình tương tác hai chiều giữa công nghiệp quốc phòng, an ninh và công nghiệp dân sinh.

Sự phát triển của công nghiệp dân sinh tạo ra nguồn lực quan trọng để hiện đại hóa quốc phòng, an ninh. Lịch sử phát triển của các cường quốc đều cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa năng lực công nghiệp dân sinh và sức mạnh quốc phòng. Hoa Kỳ phát triển mạnh các ngành hàng không, điện tử, viễn thông và công nghệ thông tin, qua đó hình thành nền tảng cho sự phát triển của ngành công nghiệp quốc phòng và các công nghệ quân sự tiên tiến. Nhật Bản và Hàn Quốc xây dựng được nền công nghiệp cơ khí, điện tử, đóng tàu và công nghệ cao có sức cạnh tranh quốc tế, đồng thời tạo nền tảng công nghiệp quan trọng cho năng lực quốc phòng. Trung Quốc trong quá trình công nghiệp hóa cũng thúc đẩy mạnh các ngành điện tử, viễn thông, đóng tàu, hàng không vũ trụ và công nghệ số, tạo điều kiện để phát triển đồng thời năng lực kinh tế và tiềm lực quốc phòng.

Rõ ràng, nền công nghiệp hiện đại có thể cung cấp năng lực sản xuất, vật tư, thiết bị và các dịch vụ kỹ thuật. Ở chiều ngược lại, những yêu cầu đặc thù của quốc phòng, an ninh có thể thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển công nghệ, từ đó tạo điều kiện để hình thành các sản phẩm, dịch vụ và năng lực sản xuất phục vụ thị trường dân sự.

Theo đó, lưỡng dụng không đơn thuần là chuyển một sản phẩm từ lĩnh vực quốc phòng, an ninh sang sử dụng trong đời sống dân sự hoặc ngược lại. Vấn đề quan trọng hơn là tạo ra sự kết nối giữa các chủ thể, nguồn lực và năng lực sản xuất, qua đó mở rộng khả năng đáp ứng những yêu cầu khác nhau của đất nước.

Từ ba phương diện trên có thể thấy, tư duy phát huy giá trị kép đặt ra cách nhìn rộng hơn đối với hiệu quả đầu tư cho quốc phòng, an ninh. Bên cạnh khả năng đáp ứng nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, cần nhận diện cả những năng lực công nghệ, công nghiệp, nhân lực và tổ chức có thể được hình thành, tích lũy và tiếp tục phát huy trong quá trình phát triển đất nước.

Công an Hà Nội nghiên cứu, chế tạo các sản phẩm công nghiệp an ninh. Năng lực công nghiệp hình thành từ yêu cầu hiện đại hóa lực lượng vũ trang đang trở thành một bộ phận mũi nhọn của nền công nghiệp quốc gia.

Từ tư duy chiến lược đến yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Sự phát triển trong tư duy của Đảng về quốc phòng, an ninh lưỡng dụng cần được đặt trong tổng thể những định hướng lớn về phát triển đất nước.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng đối với sự phát triển quốc gia; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu từng bước tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược, bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng và an ninh dữ liệu.

Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đặt yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong mối quan hệ với phát triển nhanh, bền vững đất nước và củng cố quốc phòng, an ninh.

Đặt những định hướng trên của Đảng trong mối liên hệ với nhau có thể thấy một yêu cầu phát triển có tính xuyên suốt: nâng cao năng lực tự chủ của quốc gia trên nền tảng khoa học, công nghệ, công nghiệp hiện đại và khả năng huy động sức mạnh tổng hợp của đất nước. Trong đó, quốc phòng, an ninh không đứng ngoài quá trình phát triển mà có những mối liên hệ trực tiếp với các động lực phát triển mới.

Đầu tư cho nghiên cứu và hiện đại hóa quốc phòng, an ninh có thể góp phần hình thành năng lực công nghệ. Phát triển công nghiệp quốc phòng, an ninh có thể tạo điều kiện thúc đẩy một số ngành công nghiệp nền tảng và công nghiệp công nghệ cao. Nâng cao năng lực bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu góp phần bảo vệ môi trường số phục vụ hoạt động kinh tế và xã hội. Ngược lại, sự phát triển của nền kinh tế, khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao tiếp tục tạo ra những điều kiện mới để nâng cao tiềm lực bảo vệ Tổ quốc.

Từ đó, có thể nhận diện nội dung cốt lõi của tư duy lưỡng dụng trong giai đoạn hiện nay: không chỉ kết hợp quốc phòng, an ninh với phát triển ở cấp độ nhiệm vụ, mà còn hướng tới phát huy giá trị kép của những nguồn lực và năng lực quốc gia có khả năng phục vụ đồng thời các mục tiêu chiến lược.

Tư duy ấy không làm thay đổi chức năng, nhiệm vụ đặc thù của quốc phòng, an ninh, mà đặt ra yêu cầu khai thác đầy đủ hơn những giá trị có thể được hình thành trong quá trình thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Tuy nhiên, từ nhận thức đúng đến hiện thực hóa giá trị lưỡng dụng vẫn còn một khoảng cách cần được giải quyết bằng những cơ chế và phương thức đầu tư phù hợp.

Làm thế nào để một nguồn lực đầu tư có thể đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh mà đồng thời tạo ra giá trị phát triển? Làm thế nào để một công trình, một công nghệ hay một năng lực nghiên cứu có thể phát huy hiệu quả trên nhiều phương diện mà vẫn bảo đảm những yêu cầu đặc thù của nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc?

Đó chính là bài toán nguồn lực cần phải giải quyết trong quá trình hiện thực hóa tư duy quốc phòng, an ninh lưỡng dụng.