Kỳ 2: Cuộc đua 'trụ hạng' sản phẩm OCOP

Được công nhận OCOP đã khó, giữ được chỗ đứng trên thị trường còn khó hơn. Khi sự chú ý ban đầu qua đi, sản phẩm phải cạnh tranh bằng chất lượng, giá thành, khả năng cung ứng và niềm tin của người tiêu dùng. Nếu thiếu đổi mới trong tổ chức sản xuất, công nghệ chế biến và kết nối thị trường, những ngôi sao OCOP rất dễ chỉ dừng lại ở giá trị quảng bá.

Công nhận OCOP đã khó, giữ được chỗ đứng trên thị trường còn khó hơn

Từ câu chuyện “chạm mặt cò nông sản” ở kỳ trước, có thể thấy một nghịch lý trong hành trình đưa đặc sản địa phương ra thị trường: người nông dân có sản phẩm, có công sức, thậm chí có thương hiệu được chứng nhận, nhưng chưa chắc đã nắm quyền chủ động trong tiêu thụ. Khi sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu thông tin thị trường và phụ thuộc vào một vài đầu mối thu mua, giá trị sản phẩm dễ bị chi phối bởi khâu trung gian. Nhưng ngay cả khi vượt qua cửa ải đầu ra ban đầu, các chủ thể OCOP vẫn phải đối mặt với cuộc đua cam go: làm sao để sản phẩm tiếp tục được thị trường lựa chọn?

Chứng nhận OCOP tạo lợi thế nhận diện, mở thêm cơ hội xúc tiến thương mại và giúp sản phẩm được chú ý. Tuy nhiên, ngôi sao trên bao bì không thể thay thế chất lượng thực tế; câu chuyện bản địa hấp dẫn cũng không bù đắp được nguồn cung thiếu ổn định, quy cách đóng gói chưa đồng đều hay khả năng giao hàng hạn chế. Sản phẩm muốn đứng vững phải được người tiêu dùng mua lại, nhà phân phối tiếp tục đặt hàng và duy trì chất lượng qua từng lô sản xuất.

Sản phẩm OCCP muốn đứng vững phải được người tiêu dùng mua lại, nhà phân phối tiếp tục đặt hàng và duy trì chất lượng qua từng lô sản xuất                                   Ảnh: Đông Sơn

Sản phẩm OCCP muốn đứng vững phải được người tiêu dùng mua lại, nhà phân phối tiếp tục đặt hàng và duy trì chất lượng qua từng lô sản xuất                                   Ảnh: Đông Sơn

Câu chuyện tại HTX Lộc Thúy Quỳnh Farm là lát cắt về nỗ lực vượt qua giới hạn của sản xuất nông nghiệp truyền thống. Với vùng trồng thanh long ruột đỏ khoảng 30 ha, HTX từng đối diện bài toán quen thuộc: sản phẩm thu hoạch theo mùa vụ, thời gian bảo quản không dài, giá cả dễ biến động khi nguồn cung tập trung. Nếu chỉ bán quả tươi, người trồng khó tránh khỏi những thời điểm chịu sức ép tiêu thụ, thậm chí phải chấp nhận giá thấp khi thị trường dư hàng.

Thay vì chỉ tìm thêm người mua cho trái thanh long, HTX lựa chọn phát triển sản phẩm chế biến. Mì gạo thanh long được hình thành với mong muốn kéo dài vòng đời nông sản, tận dụng nguyên liệu và tạo thêm giá trị thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường quả tươi. Cùng với đó, HTX khôi phục giống lúa bao thai hồng – giống lúa có giá trị dinh dưỡng nhưng thời gian sinh trưởng dài, năng suất không cao. Tư duy sản xuất đang dịch chuyển: không chỉ trồng được sản phẩm mà phải tính đến việc chế biến, bảo quản và tiêu thụ như thế nào.

HTX đã đầu tư dây chuyền sản xuất công nghiệp nhằm nâng cao năng suất, giảm sức lao động và từng bước chuẩn hóa quy trình. Theo bà Trần Thị Thúy, Giám đốc HTX Lộc Thúy Quỳnh Farm, đơn vị đã ký kết với đối tác Trung Quốc, hướng tới đưa sản phẩm vào hệ thống siêu thị tại Hà Lan. Cơ hội mở ra cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng, công nghệ, truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường.

Từ vùng trồng thanh long đến sản phẩm mì gạo chế biến, từ thị trường trong nước đến kỳ vọng tiếp cận hệ thống phân phối nước ngoài, hành trình của HTX cho thấy “trụ hạng” không thể dựa vào một sản phẩm hay một thời điểm được vinh danh. Chủ thể OCOP phải liên tục đổi mới, giảm chi phí, nâng chất lượng và mở rộng thị trường. Chứng nhận không phải đích đến cuối cùng, càng không phải “tấm vé bảo đảm” đầu ra. Cuộc đua sau chứng nhận mới là cuộc đua quyết định.

Muốn trụ hạng, phải đi bằng chuỗi giá trị

Một nguyên nhân khiến nhiều sản phẩm OCOP khó duy trì sức cạnh tranh là khoảng cách giữa năng lực sản xuất tại địa phương với yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Không ít hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ phải tự đảm nhiệm từ tổ chức vùng nguyên liệu, chế biến, kiểm soát chất lượng, hoàn thiện bao bì đến tìm kiếm đối tác và phân phối, trong khi nguồn lực về vốn, nhân lực, công nghệ và thông tin thị trường còn hạn chế.

Ông Phạm Quyết Tiến, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghệ hỗ trợ nông nghiệp, cho rằng lựa chọn công nghệ cần bắt đầu từ nhu cầu thực tế của người sản xuất và thị trường; đồng thời tính đến điều kiện tự nhiên, quy mô, tập quán canh tác, khả năng đầu tư và trình độ vận hành tại địa phương. Công nghệ không nhất thiết phải hiện đại nhất, mà trước hết phải phù hợp, có chi phí hợp lý, dễ sử dụng, dễ bảo trì và có khả năng mở rộng khi sản xuất phát triển.

Chuyển giao công nghệ cũng không thể dừng ở việc bàn giao máy móc hay tổ chức vài buổi tập huấn. Quá trình này cần đi từ thiết kế, vận hành thử, đo lường hiệu quả, điều chỉnh đến hướng dẫn thực hành tại chỗ. Cơ sở sản xuất phải có người đủ khả năng vận hành, bảo dưỡng, tìm linh kiện thay thế và duy trì hoạt động sau khi kết thúc hỗ trợ. Một dây chuyền hiện đại nhưng không được vận hành thường xuyên, không phù hợp sản lượng hoặc không có đầu ra tương ứng thì khó tạo hiệu quả kinh tế.

Theo ông Tiến, thước đo thành công không nằm ở số máy móc được bàn giao hay số lớp tập huấn, mà ở việc công nghệ có được ứng dụng thực chất hay không; sản phẩm có ổn định hơn, chi phí và hao hụt có giảm, tiêu chuẩn chất lượng, đầu ra và thu nhập của người sản xuất có được cải thiện hay không. Đây là cách tiếp cận cần thiết để tránh đầu tư thiết bị theo phong trào, trong khi cơ sở sản xuất chưa đủ năng lực khai thác.

Bài toán công nghệ của từng hợp tác xã không thể tách rời liên kết vùng. Sản xuất ở nhiều địa bàn miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn phân tán theo từng hộ, từng nhóm nhỏ; nguồn cung thiếu ổn định, cơ sở chế biến và điểm tiêu thụ ở xa khiến chi phí vận chuyển tăng cao. Có sản phẩm được thị trường quan tâm nhưng sản lượng mỗi đợt quá nhỏ, không đủ đáp ứng yêu cầu của hệ thống phân phối lớn. Vì vậy, dù có chất lượng và được công nhận OCOP, khả năng mở rộng thị trường vẫn bị giới hạn.

Tuy nhiên, mở rộng không gian hành chính không đồng nghĩa liên kết kinh tế tự động hình thành. Cần có quy hoạch chung về vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến, hạ tầng logistics và chiến lược thị trường. Chính quyền cơ sở cần hỗ trợ tổ chức sản xuất, cấp mã số vùng trồng và kết nối doanh nghiệp; hợp tác xã phải tập hợp người sản xuất, bảo đảm quy trình và chất lượng đồng đều. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn, từ định hướng sản phẩm, tiêu chuẩn đầu vào đến chế biến và tiêu thụ, thay vì chỉ thu mua khi mùa vụ đã đến.

                                        Cần có quy hoạch chung về vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến phục vụ sản phẩm OCOP                                                   Ảnh: Thăng Long

                                        Cần có quy hoạch chung về vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến phục vụ sản phẩm OCOP                                                   Ảnh: Thăng Long

Thị trường cũng ngày càng coi trọng chất lượng, nguồn gốc, tính bền vững và câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm. Với xuất khẩu, quy trình sản xuất, kiểm nghiệm chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc và hệ thống phân phối càng quan trọng.

Từ câu chuyện HTX Lộc Thúy Quỳnh Farm đến những vấn đề về liên kết vùng và chuyển giao công nghệ, có thể thấy cuộc đua “trụ hạng” OCOP không chỉ là giữ một thứ hạng hay danh hiệu. Đó là quá trình nâng cấp năng lực sản xuất, tổ chức lại chuỗi giá trị và xây dựng quan hệ bền chặt giữa người nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà phân phối và cơ quan quản lý.

Thăng Long

Nguồn Kiểm Toán: https://baokiemtoan.vn/vi/bai-viet/ky-2-cuoc-dua-tru-hang-san-pham-ocop