Kỳ 2: Tách bạch sai phạm, cứu dự án, giữ dòng vốn

Cơ chế này không chỉ ngăn chặn tình trạng "đóng băng" nguồn lực xã hội một cách vô lý khi có sai phạm xảy ra, mà còn bảo vệ dòng vốn đầu tư, giữ cho mạch máu kinh tế và các dự án đổi mới sáng tạo không bị đứt gãy giữa chừng.

Ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính

Trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, ranh giới giữa rủi ro thị trường, sai sót thủ tục hành chính và tội phạm hình sự nhiều khi vô cùng mong manh. Nghị quyết số 37/2026/QH16 ra đời đã tái khẳng định và thể chế hóa mạnh mẽ nguyên tắc: Không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính; phân định rõ giữa trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự; ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính và coi xử lý hình sự chỉ là giải pháp cuối cùng.

Đánh giá về ý nghĩa của việc phân định này đối với sự phát triển của nền kinh tế, Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Nguyễn Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng nhận định: "Tác động quan trọng nhất của Nghị quyết số 37/2026/QH16 không nằm ở số trường hợp sau này được áp dụng chính sách đặc thù, mà ở tín hiệu thể chế gửi tới toàn bộ nền kinh tế. Một nền kinh tế muốn phát triển nhanh phải có người dám đầu tư, người dám quyết định và người dám đổi mới. Nếu ranh giới giữa rủi ro kinh doanh, sai sót hành chính và tội phạm không đủ rõ thì hành vi hợp lý nhất của cán bộ sẽ là “không quyết”, còn lựa chọn an toàn nhất của doanh nghiệp sẽ là “không làm cái mới”. Nghị quyết số 37/2026/QH16 giúp thay đổi tình trạng đó bằng việc thiết lập nguyên tắc phân định trách nhiệm rõ ràng, xem xét động cơ, bối cảnh và kết quả khắc phục. Pháp luật hình sự bảo vệ trật tự và lợi ích hợp pháp, không phải công cụ xử lý mọi thất bại kinh tế."

Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Nguyễn Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng.

Cùng chung quan điểm đó, tại hội nghị phối hợp liên ngành giữa Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC) và Kiểm toán Nhà nước (KTNN), Đại tá Phạm Trường Giang, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an khẳng định: "Chính sách xử lý đối với tội phạm kinh tế hiện nay đang được đổi mới một cách căn bản. Định hướng lớn của Đảng và Nhà nước là giảm hình phạt tù, tăng cường các chế tài kinh tế và lấy việc thu hồi tài sản làm thước đo tối cao cho hiệu quả đấu tranh. Chúng ta kiên quyết không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự và hành chính. Việc phân định rõ ràng giữa rủi ro khách quan trong quản lý với hành vi cố ý vi phạm vì động cơ vụ lợi sẽ tạo ra hành lang an toàn, khuyến khích người vi phạm chủ động nộp lại tài sản, bồi thường triệt để cho Nhà nước thay vì phải đối mặt với các chế tài giam giữ không cần thiết."

Giữ mạch sống cho doanh nghiệp và dự án sáng tạo

Khi một cá nhân lãnh đạo hay đại diện pháp luật của doanh nghiệp vướng vào vòng lao lý, hậu quả thường trực trước đây là doanh nghiệp bị ngân hàng cắt hạn mức tín dụng, đối tác hủy hợp đồng, và toàn bộ các dự án đầu tư dở dang bị buộc dừng hoạt động kéo theo nguy cơ đổ vỡ dây chuyền của cả chuỗi cung ứng, đẩy hàng nghìn người lao động vào cảnh mất việc làm và chôn vùi hàng nghìn tỷ đồng dòng vốn của các nhà đầu tư hợp pháp.

Phân tích sâu sắc về cơ chế "cứu dự án" này, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh: "Một trong những giá trị rất đáng chú ý của Nghị quyết số 37/2026/QH16 là đã tiếp cận vấn đề lãng phí không chỉ ở góc độ xử lý người có sai phạm, mà còn đặt ra yêu cầu không để sai phạm của một số cá nhân làm đóng băng cả dự án, tài sản và nguồn lực xã hội. Nếu một cá nhân sai phạm thì cá nhân đó phải chịu trách nhiệm, nhưng một dự án còn giá trị kinh tế, có khả năng hoàn thành, tạo việc làm và nguồn thu ngân sách thì không nên vì thế mà bị bỏ hoang vô thời hạn. Nếu không tách bạch hai vấn đề này, chúng ta có thể xử lý được một hành vi sai phạm nhưng lại để phát sinh một dạng lãng phí khác còn lớn hơn, đó là chi phí cơ hội của đất đai, vốn, hạ tầng và thời gian bị đóng băng."

Bên cạnh đó, Nghị quyết số 37/2026/QH16 đã thiết lập các công cụ tố tụng linh hoạt tại Điều 7 và Điều 9 cho phép tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc tạm đình chỉ các hoạt động tố tụng trong thời hạn tối đa 2 năm để tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân khắc phục toàn bộ hậu quả vật chất. Nếu khắc phục xong toàn bộ thiệt hại và đáp ứng đủ điều kiện, người vi phạm sẽ được xem xét miễn trách nhiệm hình sự, giúp dự án nhanh chóng tái hòa nhập vào dòng chảy kinh tế.

Ông Phạm Văn Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Công tố và Kiểm sát điều tra án kinh tế, tham nhũng, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao.

Nêu rõ tầm quan trọng của việc cá thể hóa trách nhiệm trong các vụ án lớn, ông Phạm Văn Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Công tố và Kiểm sát điều tra án kinh tế, tham nhũng, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao chia sẻ: "Trong các vụ án kinh tế quy mô lớn, số lượng người tham gia vào quy trình thực hiện rất nhiều. Nếu chúng ta không có tư duy phân hóa và tách bạch rõ ràng, việc xử lý sẽ rất dễ dẫn đến tình trạng cực đoan hoặc làm tê liệt toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp. Việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự một cách khoa học vừa giúp xử lý đúng người, đúng tội, vừa tránh được việc hình sự hóa tràn lan các quan hệ kinh tế, giải tỏa hoàn toàn tâm lý lo sợ, né tránh trách nhiệm của các bên liên quan khi tham gia vào các dự án".

Thực tiễn đấu tranh phòng, chống lãng phí thời gian qua đã chứng minh, thiệt hại lớn nhất không chỉ là số tiền bị thất thoát trực tiếp, mà chính là chi phí cơ hội khổng lồ bị lãng phí khi các tài sản, công trình trị giá hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng bị "đắp chiếu" do vướng mắc thủ tục hoặc dính líu đến sai phạm của chủ đầu tư cũ.

Đại diện VKSNDTC cũng đưa ra ví dụ vụ án tại Dự án Trung tâm điều hành và giao dịch Vicem quyết định đầu tư trụ sở quy mô lớn nhưng thiếu căn cứ, vi phạm quy định về đấu thầu và quản lý vốn đã khiến dự án bị dừng thi công, bỏ hoang gần 15 năm. Vụ án không chỉ gây thiệt hại trực tiếp hơn 380 tỷ đồng mà còn làm lãng phí nghiêm trọng hơn 1.200 tỷ đồng vốn Nhà nước do tài sản đã đầu tư không được đưa vào khai thác. Thông qua cơ chế phân hóa và tháo gỡ đặc thù, cơ quan tố tụng đã tạo điều kiện cho các bị cáo nộp hơn 119 tỷ đồng khắc phục hậu quả, đồng thời cho phép tháo gỡ cơ chế để dự án tiếp tục được triển khai, cứu sống một công trình phế tích.

Ở một vụ án khác như vụ án tại hai Dự án cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và Hữu nghị Việt Đức. Đây là vụ án đầu tiên trong cả nước lượng hóa thành công hậu quả của tội phạm lãng phí theo Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT. Hai dự án quy mô 1.000 giường mỗi bệnh viện bị đình trệ từ năm 2021, chậm tiến độ hơn 7 năm, cơ quan tố tụng xác định vụ án gây thất thoát, lãng phí hơn 803,7 tỷ đồng. Bằng việc khoanh vùng sai phạm cá nhân và áp dụng cơ chế xử lý tài sản của Nghị quyết số 37/2026/QH 16, công trình đã được tháo gỡ để tiếp tục hoàn thiện, chuẩn bị đưa vào phục vụ nhân dân.

Ông Ngô Minh Kiểm, Kiểm toán trưởng Kiểm toán Nhà nước, Khu vực VI nhận định: Một dự án dẫu đúng thủ tục nhưng nếu bị bỏ hoang, không đưa vào sử dụng thì vẫn là một sự lãng phí nghiêm trọng nguồn lực của nhân dân. Việc tháo gỡ cơ chế, tách bạch sai phạm để cứu dự án chính là giải pháp kiến tạo phát triển bền vững nhất.

Nghị quyết số 37/2026/QH16 với những điều khoản tách bạch nhân văn và thực tế, đã thực sự trở thành chiếc phao cứu sinh, giữ vững niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp và khơi thông dòng vốn xã hội.