Kỳ 2: Tìm hướng quản trị chuỗi thủy sản vào EU

Tàu thuyền tại Cảng cá La Gi. Ảnh: Ngọc Lân

Nhận diện điểm nghẽn từ thực địa

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, từ ngày 10/1/2026, các nội dung cốt lõi của Quy định 2023/2842 chính thức có hiệu lực. Quy định mới yêu cầu toàn bộ hành trình của sản phẩm phải được thể hiện rõ từ đánh bắt hoặc thu hoạch, thu mua, vận chuyển, chế biến đến xuất khẩu.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng có 2 cảng cá chỉ định, đủ hệ thống xác nhận nguồn gốc nguyên liệu thủy sản khai thác gồm: Cảng cá Phan Thiết và Cảng cá Phú Hải. Theo Ban Quản lý Các cảng cá tỉnh Lâm Đồng, công tác phối hợp đối soát số liệu tàu cá ra, vào cảng cá và số liệu xuất, nhập bến qua các trạm kiểm soát biên phòng cho thấy một số kết quả khả quan. Đó là năm 2024, có trên 3.100 tàu cá cập cảng, năm 2025 có gần 3.500 tàu cá và từ đầu năm 2026 đến nay đã có trên 4.500 tàu cá cập cảng và được kiểm soát.

Đánh giá của ông Hồ Ngọc Đài - Giám đốc Ban Quản lý Các cảng cá tỉnh Lâm Đồng, hầu hết ngư dân đã chấp hành tương đối các quy định khi cập cảng. Đó là thông báo ít nhất 1 giờ trước khi rời, cập cảng, ghi, nộp báo cáo, nhật ký khai thác, nhật ký thu mua, chuyển tải thủy sản. Tuy nhiên, việc thực hiện các thủ tục này chỉ mới bảo đảm về số lượng. Còn nhiều trường hợp ghi sai thông tin về hoạt động khai thác, loài, sản lượng…, ảnh hưởng đến thủ tục, hồ sơ truy xuất nguồn gốc thủy sản.

Ngư dân chuẩn bị ra khơi tại Cảng cá Phú Hải, phường Phú Thủy

Đáng chú ý, hiện nay bên cạnh quản lý đội tàu, Lâm Đồng đang triển khai đồng bộ từ cài đặt nhật ký khai thác điện tử, thiết bị giám sát hành trình (VMS). Cùng với đó, những thủ tục liên quan đến truy xuất nguồn gốc thủy sản và từng bước hình thành chuỗi liên kết cung ứng nguyên liệu phục vụ chế biến và xuất khẩu.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay tại Lâm Đồng, nhiều doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản đang rơi vào tình cảnh có nguồn nguyên liệu dồi dào, nhưng không thể đáp ứng các đơn hàng sang châu Âu (EU). Các doanh nghiệp cho biết, điểm nghẽn nằm ở thủ tục cấp Giấy xác nhận nguyên liệu thủy sản khai thác (SC). Đây là hồ sơ quan trọng để doanh nghiệp chứng minh nguồn nguyên liệu khai thác đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc, phục vụ xuất khẩu vào những thị trường kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác IUU.

Ông Trần Thanh Hoàng - đại diện Công ty TNHH Hải Nam (phường Phú Thủy) - một trong những doanh nghiệp hàng đầu của cả nước về chế biến và xuất khẩu thủy, hải sản chia sẻ: “Từ đầu năm đến nay, công ty chưa xin được hồ sơ SC nào, ảnh hưởng lớn đến những đơn hàng xuất khẩu sang thị trường EU”.

Chế biến thủy sản xuất khẩu tại Lâm Đồng. Ảnh: N. Lân

Nút thắt về xác minh nguồn gốc nguyên liệu

Lâm Đồng từ một tỉnh không giáp biển, sau sáp nhập đã sở hữu 192 km đường bờ cùng nguồn lực kinh tế biển dồi dào. Trong đó, hệ thống sản xuất và chế biến thủy sản tương đối lớn, tạo nền tảng để phát triển chuỗi cung ứng nguyên liệu phục vụ chế biến và xuất khẩu. Sản lượng khai thác thủy sản hàng năm của tỉnh trên 250.000 tấn, riêng năm 2025 đạt 252.550 tấn.

Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp, có trường hợp tàu cá đã được cơ quan chức năng kiểm tra khi cập cảng, sản lượng được giám sát và có biên nhận, nhưng sau khi doanh nghiệp mua nguyên liệu, hồ sơ xin SC vẫn gặp vướng mắc. Nguyên nhân do phát sinh ở một khâu trước mà doanh nghiệp không có khả năng kiểm soát.

Về vấn đề này, đại diện Công ty TNHH Hải sản Kim Châu (phường La Gi) chia sẻ: “Hiện nay, một số chủ tàu, ngư dân vẫn chưa thực sự quen với việc ghi chép nhật ký khai thác đầy đủ các thông tin, hồ sơ liên quan đến quá trình khai thác. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi thu mua nguyên liệu và hoàn thiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Bên cạnh đó, Cảng cá La Gi, cảng cá Phú Quý chưa được cấp phép để thực hiện thủ tục xin giấy chứng nhận đánh bắt SC. Khi cần, doanh nghiệp phải di chuyển đến Cảng cá Phan Thiết để thực hiện thủ tục. Việc này làm tăng thời gian, chi phí đi lại, đồng thời ảnh hưởng đến tiến độ hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu, đặc biệt đối với những đơn hàng yêu cầu thời gian giao hàng và chứng từ chặt chẽ.

Một bất cập khác cũng được nhiều doanh nghiệp quan tâm là nguyên liệu ruốc, cá cơm, mực câu... trên địa bàn tỉnh có giá trị kinh tế cao, đều là những mặt hàng xuất khẩu. Nhưng các mặt hàng này chủ yếu được khai thác vùng bờ, vùng lộng bằng tàu có chiều dài dưới 15 m. Những tàu này lại không thuộc diện bắt buộc lắp thiết bị VMS, nên không có dữ liệu để cập nhật lên phần mềm Truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT). Vì thế, khi doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ SC, cũng khiến những nguyên liệu này bị “tắc” hoàn toàn đường xuất khẩu sang EU.

Nhiều loại cá được thương lái Lâm Đồng phân loại sau khai thác

Về phía các đơn vị chuyên môn, bà Nguyễn Thùy Quý Tú - Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng, Chế biến và Quản lý thị trường tỉnh cho rằng, để giải quyết điểm nghẽn, cần chuyển từ cách tiếp cận “liên kết theo số lượng thành viên” sang “quản trị nguồn cung theo nhu cầu và khả năng truy xuất”. Song song đó, hình thành chuỗi nguồn cung mở có kiểm soát. Mô hình liên kết theo chuỗi cần tổ chức theo hướng doanh nghiệp xác định loài, quy cách, thời gian, sản lượng dự kiến và yêu cầu hồ sơ. Cơ quan quản lý phối hợp rà soát, kết nối nguồn tàu đủ điều kiện; đầu mối thu mua tập hợp và quản lý dữ liệu. Cảng cá kiểm soát khâu cập cảng, sản lượng và hồ sơ; doanh nghiệp tiếp nhận, phân loại, mã hóa và quản lý từng lô đến khi chế biến, hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu.

Việc chuyển dịch từ phương thức khai thác tự do sang một ngành kinh tế biển hiện đại, minh bạch và có trách nhiệm là lời giải căn cơ. Qua đó, giúp Việt Nam gỡ bỏ hoàn toàn “thẻ vàng” của EC, là con đường duy nhất để bảo tồn nguồn lợi đại dương và bảo vệ chủ quyền biển đảo bền vững.