Kỳ 5: Để văn hóa thượng tôn pháp luật lan tỏa bền vững

Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật không phải là câu chuyện ngày một ngày hai, mà là một hành trình lâu dài cần sự chung tay của gia đình, nhà trường, xã hội và bản thân mỗi người trẻ. Khi tinh thần “thượng tôn pháp luật” được khơi dậy và trở thành niềm tự hào, sức mạnh tri thức và bản lĩnh của thế hệ trẻ sẽ đưa đất nước phát triển phồn vinh.

Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30-4-2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã khẳng định nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội. Đích đến cuối cùng không thể dừng lại ở việc tuyên truyền một chiều, hay dựa vào sức ép của các chế tài xử phạt, mà phải đưa pháp luật thẩm thấu thành niềm tin, thói quen và chuẩn mực văn hóa của mỗi công dân trẻ.

Thực tế cho thấy, hạn chế nhận thức pháp luật ở giới trẻ vẫn là một bài toán khó. Thống kê sơ bộ cho thấy, trung bình mỗi năm, cả nước có khoảng 13.000 thanh thiếu niên vi phạm pháp luật, trong đó, tỷ lệ gây án ở tuổi vị thành niên chiếm tới 70,3% ở lứa tuổi từ 16 đến dưới 18 tuổi. Những vụ việc đau lòng xuất phát từ bạo lực học đường chính là hồi chuông cảnh báo về sự gia tăng tội phạm trẻ tuổi do thiếu kinh nghiệm sống, dễ bị cảm xúc chi phối và chưa lường hết hậu quả pháp lý.

Mặt khác, trong môi trường làm việc số và kinh doanh trực tuyến, các chuyên gia pháp lý cùng chung nhận định rằng, rất nhiều lao động trẻ vướng vào rủi ro bồi thường hợp đồng, vi phạm an ninh mạng, hay làm lộ bí mật kinh doanh không phải vì cố tình, mà xuất phát từ sự ngộ nhận và thiếu hụt kỹ năng pháp lý thực tế.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, văn hóa tuân thủ pháp luật không thể đứng riêng lẻ, mà phải được nuôi dưỡng trong một hệ sinh thái pháp lý đồng bộ, nơi có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, doanh nghiệp và xã hội. Trong đó, gia đình đóng vai trò là bộ lọc đầu tiên hình thành những bài học căn bản về quy tắc ứng xử, sự đồng hành của cha mẹ giúp phát hiện và điều chỉnh sớm những biểu hiện lệch chuẩn.

Nhà trường chính là môi trường thực hành quan trọng để giáo dục pháp luật bước ra khỏi giáo trình khô khan. Như chia sẻ của Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức Nguyễn Bội Quỳnh, nhà trường cần tạo điều kiện để học sinh trở thành chủ thể - trực tiếp tham gia xây dựng quy tắc ứng xử của lớp, trải nghiệm các phiên tòa giả định, tọa đàm tâm lý, phòng, chống bạo lực học đường và an toàn mạng.

Khi người trẻ bước vào thị trường lao động, doanh nghiệp trở thành thước đo kỷ luật khi chủ động phổ biến các quy định về hợp đồng, bảo mật dữ liệu cá nhân theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 và Nghị định 356/2025/NĐ-CP, biến tính tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh của người lao động.

Cùng với đó, các cơ quan chức năng giữ vững kỷ cương bằng việc thực thi pháp luật công bằng, nghiêm minh, duy trì chế tài xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trên không gian mạng theo Luật An ninh mạng 2025, Nghị định 174/2026/NĐ-CP và Nghị định 330/2026/NĐ-CP; đồng thời, đối với người chưa thành niên vi phạm, cơ quan chức năng chú trọng kết hợp giữa xử lý với giáo dục, phòng ngừa và tạo cơ hội sửa chữa sai lầm.

Ở góc độ hoạch định chính sách, đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Việt, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội (nguyên Bí thư Thành đoàn Hà Nội) nhấn mạnh, đột phá chiến lược trong công tác giáo dục pháp luật hiện nay là phải chuyển đổi mạnh mẽ vị thế của thanh niên, từ đối tượng thụ động được tuyên truyền trở thành chủ thể trực tiếp thực hành và lan tỏa văn hóa pháp lý.

Thực tiễn từ các mô hình thành công thời gian qua đã chứng minh tính đúng đắn của định hướng này. Khi thanh niên được tin tưởng giao quyền chủ thể, họ lập tức biến những điều luật vốn khô khan thành ngôn ngữ trẻ trung, sáng tạo. Đó là chuỗi clip "bắt trend" đạt hàng triệu lượt xem của Đoàn phường Đống Đa; video tuyên truyền phòng, chống cờ bạc bằng nghệ thuật hát Xẩm đạt 10 triệu lượt xem của Công an phường Dương Nội; "Bộ lọc 5 câu hỏi trước khi nhấn nút chia sẻ" do ThS. Trần Trọng Đại, Bí thư Đoàn Trường Đại học Luật Hà Nội khởi xướng; hay các chương trình tình nguyện đưa luật về vùng xa do sinh viên trực tiếp tư vấn...

Để tinh thần thượng tôn pháp luật lan tỏa bền vững trong thế hệ trẻ, việc tích hợp giáo dục pháp luật với giáo dục công dân số cần tiếp tục được đẩy mạnh. Tận dụng tối đa hệ sinh thái nội dung số như video ngắn, podcast, trò chơi tương tác hay infographic để xây dựng các sản phẩm dễ tiếp cận, dễ hiểu, dễ nhớ, giúp pháp luật thẩm thấu tự nhiên vào đời sống Gen Z.

Đồng thời, cần trang bị cho người trẻ kỹ năng nhận diện tin giả, chống lừa đảo bằng công nghệ deepfake AI, biết kiểm chứng thông tin và nhận thức rõ ranh giới giữa tự do ngôn luận với hành vi xâm phạm quyền lợi của tổ chức, cá nhân. Bên cạnh đó, việc mở rộng các không gian thực hành pháp luật, hỗ trợ các câu lạc bộ, mô hình tự quản của thanh niên về tuyên truyền và tư vấn pháp lý sẽ giúp sinh viên, thanh niên "học bằng trải nghiệm" để rèn luyện bản lĩnh công dân.

Văn hóa thượng tôn pháp luật thực ra không phải là những khái niệm triết học hay pháp lý trừu tượng. Văn hóa ấy bắt đầu từ những hành động rất nhỏ và gần gũi hằng ngày: Dừng lại vài giây kiểm chứng trước khi nhấn nút chia sẻ bài viết trên mạng; tôn trọng quyền riêng tư và danh dự của người khác; đọc kỹ hợp đồng lao động trước khi ký; tôn trọng quyền tác giả; và bình tĩnh tìm căn cứ pháp lý để giải quyết xung đột.

Từ “biết luật” đến “hiểu luật”, từ “hiểu” đến “tin”, từ “tin” đến “thực hành”, rồi từ hành vi trở thành thói quen và văn hóa là một hành trình dài. Nhưng với tri thức, khả năng làm chủ công nghệ, tinh thần xung kích và sức lan tỏa mạnh mẽ, thế hệ trẻ Việt Nam hoàn toàn có đủ bản lĩnh để làm chủ hành trình ấy. Khi câu hỏi xuất hiện đầu tiên trước mỗi hành động của người trẻ không còn là “làm như vậy có bị phạt không?”, mà trở thành “điều mình làm có đúng pháp luật, có tôn trọng quyền của người khác và có trách nhiệm với cộng đồng hay không?” - Đó chính là lúc pháp luật đã thực sự đi sâu vào đời sống.

Thực hiện: Hoàng Quyết - Hồng Giang - Thanh Hòa - Quốc Doanh
Thiết kế: Hoàng Vũ