Kỳ bí hệ sinh thái cổ xưa Langkawi

Dòng sông uốn lượn giữa rừng ngập mặn và các khối đá vôi trong Công viên địa chất toàn cầu Langkawi, Malaysia. Hành trình bằng thuyền mở ra hệ động thực vật phong phú của khu vực. (Nguồn: The St. Regis Langkawi)

Langkawi vừa là tên hòn đảo chính, vừa là tên quần đảo gồm 99 đảo nằm trên biển Andaman của Malaysia. Nơi đây thường gợi lên hình ảnh của một điểm nghỉ dưỡng với những bãi biển trải dài, ẩm thực địa phương và các khu chợ đêm đông đúc. Nhưng chỉ cần rời những dải cát ven biển và đi sâu về phía Bắc đảo, một diện mạo khác dần hiện ra.

Ở đó, những tầng đá cổ, rừng ngập mặn, vùng đất ngập nước và hệ động vật phong phú, tạo nên một không gian tự nhiên hoàn toàn khác biệt với hình ảnh nghỉ dưỡng quen thuộc của quần đảo này.

Dấu tích hàng trăm triệu năm

Một chiếc thuyền rời Gua Kelawar, hay Hang Dơi, trong Công viên Địa chất Karst Kilim, nơi những đàn dơi trú ngụ trên trần đá vôi.(Nguồn: Nikkei Asia)

Một trong những nơi thể hiện rõ nhất diện mạo tự nhiên của Langkawi là Công viên Địa chất Karst Kilim ở phía Bắc đảo. Từ bến Tanjung Rhu, thuyền men theo sông Kilim, đi giữa rừng ngập mặn trước khi cửa sông mở ra biển Andaman.

Kilim là một trong ba khu vực thuộc Công viên địa chất toàn cầu Langkawi được UNESCO công nhận. Đây cũng là Công viên địa chất toàn cầu đầu tiên ở Đông Nam Á. Ba khu vực này bao phủ khoảng 92.000 ha cảnh quan được bảo vệ.

Dọc hai bên sông, rừng ngập mặn trải dưới những vách đá cao. Một phần các vách đá thuộc hệ tầng Setul, hình thành dưới đáy biển khoảng 490–370 triệu năm trước. Qua những biến đổi địa chất kéo dài, các lớp đá cacbonat nổi lên và bị gió, nước bào mòn thành nhiều hình dạng.

Nổi bật trong đó là Núi Khỉ Đột, khối đá có đường nét gợi hình đầu một con khỉ đột hướng ra mặt nước. Xa hơn là Gunung Raya, đỉnh cao nhất Langkawi với độ cao 881 m, gắn với phần địa chất núi lửa và đá granit của đảo. Sự đan xen của các cấu trúc địa chất đã tạo nên nhiều dạng địa hình và môi trường sống khác nhau. Từ các vách đá, rừng ngập mặn đến vùng nước ven bờ, mỗi sinh cảnh lại nuôi dưỡng những nhóm sinh vật riêng.

Những vách đá vôi tại Công viên Địa chất Karst Kilim bắt đầu hình thành dưới đáy biển từ hàng trăm triệu năm trước. (Nguồn: Nikkei Asia)

Dưới mặt nước, các đồng cỏ biển cung cấp thức ăn và nơi trú ẩn cho rùa biển xanh, cá nạng biển cùng nhiều loài sinh vật khác, đồng thời góp phần cải thiện chất lượng nước và lưu giữ carbon. Vùng biển quanh Kilim còn là nơi sinh sống của cá mú, cá hồng, cá vược, tôm hùm, cá đuối gai và cá heo.

Từ các tầng đá hàng trăm triệu năm tuổi đến những sinh cảnh ven biển, địa chất và sự sống ở Kilim gắn bó chặt chẽ, tạo nên nền tảng cho đa dạng sinh học của khu vực.

Những khu rừng giữ bờ

Nếu các tầng đá kể lại quá khứ địa chất của Langkawi, rừng ngập mặn lại cho thấy cách sự sống thích nghi với môi trường luôn biến đổi theo thủy triều. Khi thuyền đi sâu vào những con lạch hẹp, hai bên bờ hiện ra mạng lưới rễ dày đặc của các loài thuộc chi Rhizophora, xen với cọ nipa và Avicennia marina có rễ thở nhô khỏi mặt bùn để lấy oxy.

Khỉ đuôi dài thích nghi với môi trường rừng ngập mặn ở Langkawi và góp phần phát tán hạt giống trong hệ sinh thái. (Nguồn: Nikkei Asia)

Trong điều kiện nước mặn, bùn thiếu oxy và thủy triều lên xuống liên tục, những cấu trúc đặc biệt này giúp cây tồn tại, đồng thời giữ trầm tích, ổn định đường bờ và tạo nơi trú ẩn cho nhiều loài thủy sinh. Giữa các khoảng rễ ngập nước, cá con, cua bùn, tôm và động vật có vỏ sinh sống, kiếm ăn và tránh kẻ săn mồi. Cá thòi lòi có thể thở ngoài không khí và di chuyển trên bùn, trong khi cua móng ngựa vẫn tồn tại trong hệ sinh thái này sau một lịch sử tiến hóa lâu dài.

Khả năng thích nghi còn thể hiện ở thực vật. Mầm của một số loài đước phát triển khi còn gắn với cây mẹ, sau đó có thể trôi theo dòng nước trong nhiều tuần trước khi tìm được nơi thích hợp để bén rễ. Chính mạng lưới rừng, vùng đất ngập nước và môi trường ven biển này cũng tạo nên nhiều sinh cảnh cho động vật ở Langkawi.

Riêng hệ chim đã ghi nhận hơn 260 loài bản địa và di cư. Trên sông Kilim, diều hâu Brahminy thường lượn vòng tìm cá. Bộ lông màu hạt dẻ của loài chim này gắn với một cách lý giải phổ biến về tên gọi Langkawi, kết hợp từ helang trong tiếng Mã Lai, nghĩa là đại bàng, và kawi, chỉ màu nâu đỏ. Cùng hiện diện còn có đại bàng biển bụng trắng, đại bàng rắn mào và chim bói cá. Từ tháng 10 đến tháng 3, các loài chim di cư như dẽ cát, bách thanh, choi choi và bắt ruồi tìm đến vùng đất ngập nước.

Diều hâu Brahminy và đại bàng bay trên những chiếc thuyền du lịch tại Công viên Địa chất Karst Kilim, nơi ghi nhận nhiều loài chim bản địa và di cư. (Nguồn: Nikkei Asia)

Ở tầng thấp hơn, khỉ đuôi dài ăn cua di chuyển trên các rễ cây hoặc bơi qua kênh nước. Kỳ đà nước châu Á thường xuất hiện trên bãi bùn, trong khi rắn lục rừng ngập mặn gần như hòa lẫn vào cành lá. Sự sống còn tiếp tục vào các hang đá vôi, trong đó Gua Kelawar, hay Hang Dơi, là nơi những đàn dơi trú ngụ trên trần hang tối.

Từ mặt nước, bãi triều, tán rừng đến hang động, các sinh cảnh nối tiếp nhau tạo nên một hệ sinh thái đa dạng, trong đó sự tồn tại của mỗi nhóm sinh vật đều gắn với những điều kiện đặc thù của Kilim.

Từ khai thác đến bảo tồn

Bên cạnh câu chuyện về địa chất và đa dạng sinh học, Kilim còn lưu giữ dấu vết về cách con người từng khai thác rừng ngập mặn. Giữa những kênh rạch, các bức tường gạch của những lò than hơn một thế kỷ tuổi vẫn còn hiện diện, gợi lại thời kỳ người định cư từ Thái Lan khai thác gỗ rừng ngập mặn để sản xuất than.

Ngày nay, cách tiếp cận đã thay đổi. Langkawi được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu từ năm 2007, với định hướng kết hợp bảo tồn di sản, giáo dục và phát triển bền vững. Công tác quản lý do Cơ quan Phát triển Langkawi (LADA) điều phối, với sự tham gia của cơ quan nhà nước, khu vực tư nhân, giới nghiên cứu và cộng đồng địa phương.

Rừng ngập mặn thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu Langkawi được UNESCO công nhận nhìn từ trên cao. (Nguồn: The St. Regis Langkawi)

Kế hoạch quản lý công viên cũng đặt trọng tâm vào bảo tồn di sản, phát triển du lịch địa chất và tăng cường vai trò của cộng đồng, hướng tới cân bằng giữa bảo vệ tài nguyên và phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, du lịch đồng thời tạo thêm sức ép cho hệ sinh thái. Một nghiên cứu công bố năm 2023 về môi trường sông Kilim lưu ý rằng hoạt động tàu du lịch gia tăng có thể làm tăng nguy cơ ô nhiễm dầu, nhiên liệu và các tác động khác, cho thấy nhu cầu giám sát môi trường thường xuyên.

Thực tế này cũng phản ánh bài toán chung của du lịch sinh thái rừng ngập mặn. Du lịch có thể tạo nguồn lực cho bảo tồn và nâng cao nhận thức cộng đồng, nhưng nếu lượng khách và hoạt động dịch vụ vượt quá khả năng chịu tải, chính những hệ sinh thái tạo nên sức hút của điểm đến có thể bị ảnh hưởng.

Từ những lò than cũ đến các tour khám phá rừng ngập mặn hôm nay, Kilim cho thấy sự thay đổi trong mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Bài toán hiện nay không còn chỉ là khai thác hay bảo tồn, mà là duy trì du lịch và sinh kế địa phương mà không làm suy giảm hệ sinh thái ven biển.