Kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa (24-2-1930 - 24-2-2026): Những người thắp lửa đầu tiên cho Đảng bộ tỉnh
Theo nhiều tài liệu lịch sử, sự ra đời của Đảng bộ tỉnh gắn liền với hoạt động cách mạng của những trí thức ngành giáo dục và hỏa xa. Việc truyền bá tư tưởng cách mạng của các đồng chí: Hà Huy Tập, Ngô Đức Diễn, Đoàn Quế... đã góp phần hình thành những chi bộ đảng đầu tiên trên đất Khánh Hòa.
Những giáo viên đi gieo mầm cách mạng
Trong những năm 1925 - 1926, hai thầy giáo Ngô Đức Diễn (người Nghệ An), Hà Huy Tập (người Hà Tĩnh) được cử vào dạy học tại Khánh Hòa. Là đảng viên Đảng Tân Việt, ban đầu tư tưởng yêu nước của các ông còn chịu ảnh hưởng khuynh hướng tư sản, tiểu tư sản. Tuy nhiên, từ giữa năm 1926, khi Đảng Tân Việt liên hệ với tổ chức Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội do đồng chí Nguyễn Ái Quốc sáng lập, lập trường tư tưởng đã chuyển hẳn sang xu hướng Mác-xít, vận động yêu nước trên nền tảng giai cấp công nhân. Tại Trường Tiểu học Pháp - Việt Nha Trang, bên cạnh công tác giảng dạy, thầy giáo Hà Huy Tập tích cực truyền bá tư tưởng cách mạng trong đội ngũ trí thức, công nhân ở Nha Trang. Những cơ sở đầu tiên được gây dựng có ông Bùi Giao - nhân viên Sở Lục lộ và ông Nguyễn Khắc Tài - nhân viên Sở Hỏa xa. Đồng chí Hà Huy Tập đã tổ chức 3 lớp học với khoảng 150 công nhân tham gia, hình thức xóa nạn mù chữ, song mục đích chính là tập hợp và tuyên truyền tinh thần yêu nước, cách mạng. Từ các lớp học này, nhiều giáo viên, nhân viên cầu đường, hỏa xa, công nhân và người lao động làm nghề đúc đồng, đánh xe ngựa... đã được kết nạp vào Đảng Tân Việt. Theo lịch sử Đảng bộ tỉnh, tài liệu của Sở Mật thám Pháp tại Nha Trang khi đó cũng ghi nhận: "Những người khả nghi và bị ảnh hưởng phần lớn là viên chức đường sắt, Viện Hải dương học, Viện Pasteur".
Những dòng chữ ghi lại dấu tích hoạt động cách mạng của đồng chí Hà Huy Tập được khắc ghi tại Trường THPT Nguyễn Văn Trỗi.
Tại Trường Tiểu học Pháp - Việt Ninh Hòa, thầy giáo Ngô Đức Diễn nhanh chóng truyền bá tư tưởng cách mạng trên địa bàn huyện Tân Định (nay là khu vực Ninh Hòa). Những người chịu ảnh hưởng của thầy giáo Ngô Đức Diễn là trợ giáo Dương Chước và đồng chí Lê Dung - người Khánh Hòa đầu tiên vào Đảng Tân Việt. Từ đây, đồng chí Dương Chước (thôi làm trợ giáo, chuyển sang làm công cho Sở Muối Lacore để hoạt động) để thuận lợi hoạt động, phát triển thêm các đảng viên khác ở khu vực Hòn Khói; đồng chí Lê Dung phát triển đảng viên ở trung tâm huyện lỵ Tân Định và các khu vực xung quanh. Đầu năm 1928, đồng chí Lê Dung được cơ sở của Đảng Tân Việt Khánh Hòa cử đi học lớp huấn luyện chính trị 6 tháng do Kỳ bộ Tân Việt Nam Kỳ tổ chức tại Sài Gòn, với giảng viên chính là đồng chí Hà Huy Tập. Thực tiễn cho thấy, thầy giáo Hà Huy Tập không chỉ truyền bá tư tưởng Mác-xít mà còn trực tiếp đào tạo lớp cán bộ cách mạng đầu tiên của Khánh Hòa, góp phần chuẩn bị lực lượng cho sự ra đời của Đảng bộ tỉnh.
"Hạt giống đỏ" trên vùng đất nắng gió
Ở khu vực phía nam tỉnh Khánh Hòa (Ninh Thuận cũ), lực lượng hỏa xa là những người gieo những "hạt giống đỏ" cách mạng đầu tiên. Theo lịch sử, đầu năm 1927, đồng chí Đoàn Quế - đảng viên Đảng Tân Việt được điều về công tác tại Sở Hỏa xa Tháp Chàm, đã tuyên truyền, giác ngộ quần chúng có tư tưởng tiến bộ ở làng Bảo An và thành lập Chi bộ Đảng Tân Việt tại đây. “Ngày 8-12-1928, tại nhà Đoàn Quế ở gần chợ Cầu Bảo, làng Bảo An có một cuộc họp bí mật kết nạp Trần Kỷ, Nguyễn Hữu Hương vào Đảng Tân Việt và thành lập chi bộ gồm 3 đảng viên là Đoàn Quế, Trần Kỷ, Nguyễn Hữu Hương do Trần Kỷ làm Bí thư chi bộ. Đây là chi bộ Đảng Tân Việt đầu tiên ở Ninh Thuận (cũ) và cả khu vực cực Nam Trung Kỳ”, lịch sử Đảng bộ Phan Rang - Tháp Chàm viết.
Một thời gian sau, đồng chí Trần Đình Giáp, một đảng viên Đảng Tân Việt chuyển từ Sài Gòn ra làm việc ở Đề-pô xe lửa Tháp Chàm (nay thuộc phường Đô Vinh) tiếp tục tuyên truyền, vận động công nhân hỏa xa đi theo cách mạng, từ đó lập thêm Chi bộ Đề-pô Tháp Chàm vào năm 1929 để lãnh đạo đấu tranh đòi quyền dân chủ, dân sinh. Thực tiễn cho thấy, các chi bộ Tân Việt đầu tiên ở Ninh Thuận (cũ) đều hình thành từ phong trào công nhân đường sắt Tháp Chàm, tạo cơ sở chính trị quan trọng cho sự phát triển phong trào cách mạng tại địa phương.
Lực lượng Đảng Tân Việt không ngừng phát triển, nhiều chi bộ được thành lập tại Phan Rang, Nha Trang, Ninh Hòa (tỉnh Khánh Hòa), Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng), Buôn Ma Thuột (tỉnh Đắk Lắk)... Để thống nhất chỉ đạo phong trào, Xứ ủy Nam Kỳ của Đảng Tân Việt quyết định thành lập cơ quan liên tỉnh lấy tên là “Ngũ trang” đóng tại làng Bảo An (Phan Rang). Cuộc họp thành lập cơ quan liên tỉnh được tiến hành tại Tháp Chàm (tỉnh Ninh Thuận cũ), đồng chí Trần Hữu Duyệt - Ủy viên Xứ ủy Nam Kỳ được hội nghị nhất trí bầu làm Bí thư liên tỉnh. Nhằm tạo vỏ bọc hoạt động, cơ quan liên tỉnh mở tiệm Chấn Hưng ở số nhà 52 phố Cầu Bảo để làm nơi liên lạc, chỉ đạo phong trào.
Từ những hoạt động đó, phong trào cách mạng trong tỉnh phát triển mạnh mẽ, tạo tiền đề hình thành hệ thống tổ chức đảng ở địa phương. Lịch sử Đảng bộ tỉnh ghi rõ: "Hệ thống tổ chức của Đảng bộ Tân Việt Khánh Hòa chuyển sang Đông Dương Cộng sản Liên đoàn, rồi từ Đông Dương Cộng sản Liên đoàn chuyển sang Đảng Cộng sản Việt Nam ở Khánh Hòa diễn ra trong thời gian ngắn, không bị gián đoạn; cũng có một số cơ sở còn nguyên là Đảng Tân Việt chuyển thẳng sang Đảng Cộng sản Việt Nam. Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Đảng Cộng sản, phong trào lại tiếp tục mở rộng, cơ sở đảng được củng cố và phát triển. Vào đầu năm 1930, ở huyện Tân Định có khoảng 500 hội viên các đoàn thể quần chúng, trên 20 đảng viên cộng sản. Ở huyện Vạn Ninh có một chi bộ 3 đảng viên. Ở Nha Trang, các chi bộ cộng sản được thành lập tại Viện Pasteur, Viện Hải dương học, Sở Hỏa xa, Sở Lục lộ, Sở Kiểm lâm, Khách sạn Grand Hotel, các xí nghiệp cơ khí sửa chữa De Monfreid, Charner, Bourbon. Ở vùng ngoại ô Nha Trang có các chi bộ: Lư Cấm, Phú Nông, Phú Vinh... Ở khu vực phía nam của tỉnh, ngày 24-4-1930, các chi bộ Tân Việt bao gồm: Đề-pô Hỏa xa Tháp Chàm, Cầu Bảo, Sở Muối Cà Ná đã chuyển thành chi bộ Đảng Cộng sản, đánh dấu bước phát triển quan trọng của phong trào cách mạng địa phương.
Ngày 24-2-1930, đồng chí Ngô Gia Tự, đại diện cho Ban Chấp hành Trung ương lâm thời Đảng Cộng sản Việt Nam ký quyết định công nhận Đông Dương Cộng sản Liên đoàn gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ đó, ngày 24-2-1930 được lấy làm ngày chính thức thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Khánh Hòa. Khi thành lập, Đảng bộ tỉnh đã có đủ các ban chấp hành từ tỉnh đến huyện, trên cơ sở chuyển tiếp tổ chức của Đảng bộ Đông Dương Cộng sản Liên đoàn, riêng huyện Vạn Ninh do lực lượng còn mỏng nên hoạt động trực tiếp với Huyện ủy Tân Định. Tỉnh ủy lâm thời gồm các đồng chí: Trần Hữu Duyệt, Lê Dung, Đỗ Long, Trần Đình Giáp, Trương Hiệu; đồng chí Trần Hữu Duyệt được phân công làm Bí thư Tỉnh ủy.
