Kỷ niệm Ngày Pháp luật Việt Nam (9/11): Hình thành văn hóa thượng tôn pháp luật

Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu hình thành văn hóa thượng tôn Hiến pháp và pháp luật càng trở nên cấp thiết, không chỉ đối với mỗi công dân mà còn đối với các cơ quan công quyền và toàn bộ hệ thống chính trị.

Tranh cổ động hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026. Nguồn: Internet.

Từ dấu mốc lịch sử lập hiến đến ý thức tự giác chấp hành pháp luật

Ngày 9/11/1946 đã đi vào lịch sử dân tộc như một dấu mốc đặc biệt quan trọng: Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thông qua bản Hiến pháp đầu tiên. Đó không chỉ là sự kiện mở đầu lịch sử lập hiến của Nhà nước Việt Nam hiện đại mà còn thể hiện khát vọng xây dựng một nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, trong đó quyền lực nhà nước được xác lập trên nền tảng Hiến pháp và pháp luật.

Từ ý nghĩa lịch sử ấy, ngày 9/11 hằng năm được lựa chọn là Ngày Pháp luật Việt Nam và được thể chế hóa tại Điều 8 Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012. Mục đích không đơn thuần là phổ biến những quy định pháp luật đến người dân mà quan trọng hơn là tôn vinh Hiến pháp, pháp luật, giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật cho mọi người trong xã hội.

Trải qua 13 năm tổ chức, Ngày Pháp luật Việt Nam đã trở thành một sự kiện chính trị, pháp lý có sức lan tỏa, góp phần đưa pháp luật đến gần hơn với đời sống. Từ các hội nghị, tọa đàm, cuộc thi tìm hiểu pháp luật đến những hoạt động tuyên truyền tại cơ sở, trong trường học, cơ quan, doanh nghiệp và trên các nền tảng số, nhận thức của xã hội về vai trò của Hiến pháp và pháp luật ngày càng được quan tâm.

Nhưng nhìn từ góc độ văn hóa, thước đo quan trọng nhất của một xã hội thượng tôn pháp luật không nằm ở số lượng văn bản được ban hành hay số cuộc tuyên truyền được tổ chức, mà ở sự chuyển biến trong nhận thức và hành vi của mỗi người. Một người tham gia giao thông tự giác dừng xe khi đèn đỏ, một doanh nghiệp trung thực trong kê khai thuế, một cán bộ giải quyết công việc đúng quy định, không gây phiền hà cho người dân, hay một công dân biết bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình bằng những phương thức hợp pháp... Tất cả đều là những biểu hiện cụ thể của văn hóa pháp luật.

Thượng tôn pháp luật trước hết là biết tôn trọng những giới hạn cần thiết để bảo đảm quyền và lợi ích của người khác, của cộng đồng và xã hội. Đó là sự tự giác chứ không chỉ là hành động vì sợ bị xử phạt; là nhận thức rằng tự do cá nhân luôn gắn với trách nhiệm công dân, quyền lợi luôn đi cùng nghĩa vụ và mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.

Một xã hội có văn hóa pháp luật không thể chỉ trông chờ vào sự hiện diện của lực lượng thực thi pháp luật hay những chế tài xử lý vi phạm. Điều cần thiết hơn là mỗi người tự xây dựng cho mình ý thức sống có nguyên tắc, biết phân biệt đúng sai, biết tôn trọng kỷ cương và không tùy tiện đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích chung.

Đặc biệt, văn hóa thượng tôn pháp luật phải được thực hành trước hết từ những người thực thi công vụ. Cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức không chỉ có trách nhiệm yêu cầu người dân chấp hành pháp luật mà còn phải nghiêm túc tuân thủ pháp luật trong hoạt động công vụ. Khi người dân được đối xử công bằng, quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ, thủ tục hành chính được giải quyết minh bạch, đúng quy định, niềm tin vào pháp luật sẽ được củng cố.

Nói cách khác, pháp luật chỉ thực sự trở thành giá trị văn hóa khi được tôn trọng và thực hiện bình đẳng trong mọi mối quan hệ xã hội, từ gia đình, nhà trường, doanh nghiệp đến các cơ quan công quyền.

Đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật, tạo nền tảng cho văn hóa pháp quyền

Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026 diễn ra trong bối cảnh đặc biệt: Kỷ niệm 80 năm Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, đồng thời gắn với việc triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và những định hướng lớn về đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật, nhất là Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Điểm đáng chú ý là tinh thần hưởng ứng năm nay không chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật mà hướng tới nâng cao nhận thức về vai trò của pháp luật trong kiến tạo phát triển, tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đây là sự chuyển biến đáng quan tâm trong cách tiếp cận: pháp luật không chỉ được nhìn nhận như công cụ điều chỉnh hành vi, giữ gìn trật tự, kỷ cương mà còn là nền tảng bảo đảm môi trường phát triển ổn định, minh bạch và tạo động lực cho xã hội tiến lên.

Những kết quả lập pháp trong năm 2026 cho thấy khối lượng công việc lớn của Quốc hội khóa XVI. Theo thông tin Bộ Tư pháp công bố, Quốc hội đã thông qua 9 luật tại Kỳ họp thứ nhất, 15 luật và 6 nghị quyết tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất; dự kiến xem xét, thông qua 39 luật cùng 4 nghị quyết quy phạm pháp luật tại Kỳ họp thứ hai. Cùng với đó là nhiệm vụ tổng rà soát hệ thống văn bản, đổi mới công tác tổ chức thi hành pháp luật và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Những con số ấy không chỉ phản ánh hoạt động lập pháp mà còn đặt ra yêu cầu về chất lượng, tính đồng bộ, khả thi và sự ổn định của hệ thống pháp luật. Bởi một nền văn hóa thượng tôn pháp luật không thể hình thành vững chắc nếu quy định thiếu rõ ràng, chồng chéo, khó thực hiện hoặc không theo kịp thực tiễn cuộc sống. Pháp luật muốn được người dân tự giác tôn trọng trước hết phải thực sự gần gũi, dễ hiểu, dễ tiếp cận và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của mọi chủ thể.

Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn vào quy trình xây dựng, rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật mở ra những phương thức mới để nâng cao hiệu quả quản lý và phục vụ người dân. Việc lan tỏa, khai thác các nền tảng như Cổng Pháp luật quốc gia cũng góp phần tăng cường công khai, minh bạch, tạo điều kiện để người dân và doanh nghiệp tiếp cận thông tin, tìm hiểu chính sách và tham gia đóng góp ý kiến.

Đáng chú ý, Cuộc thi trực tuyến trên Cổng Pháp luật quốc gia với chủ đề “Tìm hiểu Hiến pháp và pháp luật” lần đầu tiên được tổ chức trên nền tảng này đã thu hút 845.348 người tham gia, với 2.584.819 lượt dự thi. Đây là những con số cho thấy sức lan tỏa của hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số, đồng thời mở ra khả năng đưa kiến thức pháp luật đến với đông đảo tầng lớp nhân dân bằng phương thức linh hoạt, thuận tiện hơn.

Tuy nhiên, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế trách nhiệm của con người trong việc xây dựng và thực thi pháp luật. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, tra cứu, phân tích và rà soát văn bản, nhưng tính đúng đắn của quyết định pháp lý, trách nhiệm giải trình và việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân vẫn phải được bảo đảm bởi các chủ thể có thẩm quyền. Chuyển đổi số trong lĩnh vực pháp luật vì thế phải song hành với yêu cầu chính xác, an toàn, minh bạch và bảo đảm khả năng tiếp cận bình đẳng.

Một điểm nhấn khác của Ngày Pháp luật Việt Nam năm nay là hoạt động biểu dương, vinh danh “Gương sáng pháp luật”, gắn với việc trao Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ cho những tập thể, cá nhân tiêu biểu trong xây dựng và thi hành pháp luật. Việc tôn vinh những tấm gương tận tụy, trách nhiệm, dũng cảm bảo vệ công lý và nghiêm túc chấp hành pháp luật có ý nghĩa thiết thực trong việc hình thành những chuẩn mực ứng xử tích cực trong cộng đồng.

Suy cho cùng, văn hóa thượng tôn Hiến pháp và pháp luật không thể được hình thành chỉ bằng những khẩu hiệu hay các đợt vận động theo thời điểm. Đó phải là kết quả của một quá trình giáo dục, thực hành và nêu gương bền bỉ, bắt đầu từ mỗi gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp và từng công dân. Trong đó, trách nhiệm của Nhà nước là tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, khả thi; tổ chức thực thi nghiêm minh, công bằng; bảo đảm mọi quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được tôn trọng, bảo vệ.

Kỷ niệm 13 năm Ngày Pháp luật Việt Nam cũng là dịp nhìn lại chặng đường đã qua và nhận thức rõ hơn những yêu cầu phía trước. Khi mỗi người dân tự giác sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật; khi mỗi cán bộ, công chức lấy sự công tâm, liêm chính và tinh thần phục vụ làm chuẩn mực công vụ; khi mọi tổ chức, cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật, lúc ấy tinh thần thượng tôn pháp luật mới thực sự trở thành nền nếp văn hóa của xã hội.

Đó không chỉ là yêu cầu của một Nhà nước pháp quyền hiện đại mà còn là nền tảng tinh thần quan trọng để xây dựng một đất nước kỷ cương, văn minh, phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

V.X.B