Kỳ thi riêng: Cơ hội chủ động hay cuộc đua giữ suất sớm?

Cuộc đua tuyển sinh ngày càng sớm

Những con số từ các kỳ thi riêng thời gian gần đây cho thấy rõ cả cơ hội lẫn áp lực với thí sinh. Riêng kỳ thi đánh giá tư duy (TSA) đợt 1 năm 2026 của Đại học Bách khoa Hà Nội, tổ chức trong hai ngày 24–25/1 tại 28 điểm thi ở Hà Nội và 10 tỉnh, thành, đã thu hút gần 17.000 thí sinh dự thi, tăng 22% so với năm 2025, trong đó khoảng 2.000 em là học sinh lớp 10, 11. Hiện kết quả TSA được sử dụng để xét tuyển vào Đại học Bách khoa Hà Nội và gần 50 trường đại học, chủ yếu thuộc khối kỹ thuật, công nghệ.

Con số này không chỉ cho thấy sức hút của TSA, mà còn phản ánh thực tế học sinh đang bước vào cuộc đua tuyển sinh từ rất sớm, thậm chí trước khi chính thức bước vào năm học cuối cấp.

Gần 17 000 thi sính dự thi kỳ thi TSA để xét tuyển vào Đại học Bách khoa Hà Nội và gần 50 trường đại học (Ảnh: Fanpage của trường)

Theo PGS.TS Vũ Duy Hải - Trưởng ban Tuyển sinh và Hướng nghiệp, Đại học Bách khoa Hà Nội thì, sự gia tăng số lượng thí sinh dự thi không chỉ phản ánh việc ngày càng nhiều trường sử dụng kết quả TSA trong xét tuyển, mà còn cho thấy học sinh quan tâm tới kỳ thi này sớm hơn và chủ động tìm kiếm lợi thế trong tuyển sinh.

Không ít học sinh cho biết đã xây dựng chiến lược theo hướng “đa kênh”: vừa tập trung cho kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT), vừa ôn luyện TSA, đồng thời cân nhắc thêm các kỳ thi đánh giá năng lực của đại học quốc gia… Với nhóm học sinh khá – giỏi, đặc biệt là những em có định hướng vào khối ngành kỹ thuật, công nghệ, TSA được coi là “cửa vào phù hợp”, giúp thể hiện năng lực tư duy thay vì chỉ dựa vào khả năng học thuộc kiến thức.

Sự thay đổi này cũng cho thấy học sinh ngày càng chủ động hơn trong việc hoạch định con đường vào đại học. Tuy nhiên, đi cùng với sự chủ động ấy là một áp lực không nhỏ. Khi số lượng thí sinh dự TSA tăng nhanh, đặc biệt có tới khoảng 2.000 học sinh lớp 10, 11 đăng ký dự thi, có thể thấy tâm lý “thi sớm để giữ cơ hội” đang ngày càng phổ biến.

Với nhiều em, việc đăng ký TSA chưa hẳn xuất phát từ định hướng nghề nghiệp rõ ràng, mà đơn giản vì… bạn bè cũng đi thi, phụ huynh lo con “bị chậm nhịp” nếu không tham gia. Em Thu Trang, học sinh lớp 12 tại Hải Phòng chia sẻ: “Em đăng ký thi TSA đợt 1 để làm quen với không khí thi cử và đánh giá năng lực bản thân. Qua đó, em có thể điều chỉnh kế hoạch học tập, ôn luyện phù hợp hơn cho kỳ thi tốt nghiệp THPT sắp tới”.

Một học sinh lớp 11 tại Hà Nội thẳng thắn cho biết: “Em đăng ký thi TSA không hẳn vì đã chắc chắn chọn ngành kỹ thuật, mà vì sợ nếu không thi từ bây giờ thì sẽ mất cơ hội. Bạn bè xung quanh ai cũng đăng ký, thầy cô cũng nhắc phải có thêm phương án dự phòng. Thi sớm giống như cách để ‘giữ chỗ’, dù thực ra em vẫn chưa thật sự rõ mình muốn học ngành gì”.

Từ góc độ nhà trường, cô Nguyễn Thu Hương (giáo viên THPT tại Hà Nội) khuyến nghị: “Trước khi đăng ký, thí sinh cần rà soát kỹ đề án tuyển sinh của từng trường, xác định ngành dự định đăng ký có sử dụng kết quả kỳ thi nào, mức độ cạnh tranh ra sao, cách quy đổi điểm và điều kiện sơ tuyển thế nào. Không nên đăng ký theo tâm lý đám đông hoặc cho rằng thi càng nhiều thì càng tăng cơ hội”.

TSA vì thế đang đứng trước một câu hỏi không nhỏ: đây là cơ hội để thí sinh chủ động hơn trong hành trình vào đại học, hay đang dần trở thành một cuộc đua giữ suất ngày càng sớm và áp lực?

Đừng “thi cho chắc” khi chưa rõ đích đến

Không thể phủ nhận, các kỳ thi riêng như đánh giá tư duy (TSA) đã góp phần làm bức tranh tuyển sinh đại học trở nên đa dạng hơn. Thí sinh có thêm lựa chọn, giảm bớt rủi ro nếu kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT không đạt như kỳ vọng.

Tuy nhiên, càng nhiều lựa chọn, bài toán đặt ra cho học sinh và phụ huynh lại càng phức tạp. Không phải ngành nào, trường nào cũng sử dụng kết quả TSA. Có trường chỉ dành một tỷ lệ chỉ tiêu nhỏ cho phương thức này; có ngành áp dụng thêm điều kiện phụ; có nơi yêu cầu quy đổi điểm về thang chung với các phương thức khác. Nếu không tìm hiểu kỹ đề án tuyển sinh, việc đầu tư nhiều thời gian và công sức ôn luyện TSA có thể không mang lại lợi thế thực sự.

Không ít thí sinh đăng ký cùng lúc nhiều kỳ thi riêng, dẫn tới tình trạng quá tải về thời gian ôn tập, tâm lý căng thẳng kéo dài, trong khi hiệu quả đạt được lại không tương xứng.

Việc thí sinh tham gia nhiều kỳ thi riêng, dẫn tới tình trạng quá tải về thời gian ôn tập, trong khi hiệu quả đạt được lại không tương xứng (Ảnh minh họa)

PGS.TS Bùi Hoài Thắng - Trưởng phòng Đào tạo, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP.HCM) cho rằng, về bản chất, các kỳ thi đánh giá năng lực hay đánh giá tư duy đều hướng tới mục tiêu đánh giá đúng năng lực người học và mức độ phù hợp với ngành đào tạo. Ông Thắng khuyến nghị, thí sinh cần cân nhắc kỹ trước khi đăng ký nhiều kỳ thi. Việc dự thi là cần thiết nếu đăng ký vào các trường coi kết quả đánh giá năng lực là phương thức xét tuyển chính hoặc có trọng số cao. Ngược lại, với những trường chỉ sử dụng kết quả này ở mức bổ trợ, thí sinh chỉ nên tham gia khi còn đủ thời gian và không ảnh hưởng đến việc học tập, đặc biệt là kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Nhiều chuyên gia tuyển sinh nhìn nhận, TSA mang lại những điểm tích cực: mở rộng cơ hội trúng tuyển, đa dạng hóa cách đánh giá, khuyến khích học sinh rèn luyện tư duy thay vì học tủ, học lệch. Với những em đã xác định rõ mục tiêu vào các trường kỹ thuật, công nghệ, TSA thực sự là một lựa chọn phù hợp và đáng đầu tư.

Ngược lại, với những học sinh chưa rõ định hướng, việc vội vàng tham gia chỉ vì sợ “tụt lại phía sau” có thể khiến áp lực tăng lên mà lợi ích mang lại không tương xứng. Khi áp lực thi cử kéo dài từ lớp 10, lớp 11, nguy cơ mệt mỏi, chán học và hoang mang trong lựa chọn nghề nghiệp là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Ở góc độ quản lý, Bộ Giáo dục và Đào tạo thời gian qua cũng liên tục điều chỉnh quy chế tuyển sinh theo hướng tăng tính công bằng, minh bạch và đưa các phương thức xét tuyển về một mặt bằng chung. Yêu cầu các trường quy đổi điểm về cùng thang điểm, hay chủ trương hạn chế xét tuyển sớm, đều nhằm bảo đảm rằng lợi thế trong tuyển sinh phải đến từ năng lực thực chất, chứ không phải từ việc thí sinh có điều kiện tham gia nhiều kỳ thi hơn người khác.

Có thể thấy, những kỳ thi riêng như TSA ngày càng thu hút đông đảo thí sinh là tín hiệu cho thấy học sinh đã chủ động hơn với tương lai của mình. Tuy nhiên, khi một kỳ thi được tham gia từ lớp 10, lớp 11 không còn đơn thuần là “thử sức”, mà dần mang tâm thế “phải có cho chắc”, thì điều đáng lo không nằm ở bản thân kỳ thi, mà nằm ở tâm lý chạy đua. Nếu thiếu định hướng nghề nghiệp và thiếu thông tin đầy đủ về tuyển sinh, việc thi nhiều có thể chỉ mang lại cảm giác an tâm tạm thời, trong khi áp lực kéo dài và mục tiêu học tập thực sự lại ngày càng bị lệch hướng.

Thu Hằng/VOV.VN