'Kỳ tích sông hồng' và câu chuyện an toàn, hài hòa thiên nhiên, đặt con người vào trung tâm

Một bên nhấn mạnh nền tảng quy hoạch và thể chế; một bên đặt trọng tâm vào thực hành sinh thái và sự tham gia của cộng đồng. Sự gặp gỡ ấy cho thấy “kỳ tích” không nằm ở những tuyên bố lớn mà ở sự đồng thuận về cách tiếp cận phát triển dài hạn, an toàn và đặt con người ở trung tâm.

Quang cảnh sông Hồng. Ảnh: Phạm Hùng

Từ ranh giới tự nhiên đến trục trung tâm của Thủ đô

Trong tiến trình lịch sử, sông Hồng giữ vai trò nền tảng trong hình thành không gian đô thị Hà Nội. Tuy nhiên, trải qua nhiều thăng trầm, cấu trúc phát triển xung quanh dòng sông có xu hướng lệch tâm, thiếu cân đối.

Trong bối cảnh ấy, gần đây, TS. KTS Đào Ngọc Nghiêm–Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam nhìn thấy một bước ngoặt đặc biệt, lần đầu tiên, tầm nhìn quy hoạch Thủ đô được đặt ra đến 100 năm. Khác với 8 lần quy hoạch trước đây, quy hoạch Hà Nội lần thứ 9 này là một định hướng kéo dài cả thế kỷ. Một tầm nhìn như vậy buộc Hà Nội phải trả lời câu hỏi mang tính cấu trúc: Trung tâm thực sự của mình ở đâu? Câu trả lời đang dần rõ, sông Hồng không còn là đường biên mà là trục trung tâm.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm–Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam. Ảnh: Lại Tấn

Hai bờ sông được đặt trong cấu trúc phát triển cân bằng, gắn với mô hình đô thị đa trung tâm. Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn… không chỉ là vùng ven mà trở thành những cực tăng trưởng mới khi hệ thống cầu và hạ tầng kết nối liên tục được đầu tư.

Dòng sông từ chỗ chia cắt có thể trở thành điểm nối. Nhưng theo ông Nghiêm, phát triển ven sông không thể tách rời nguyên tắc: Bảo đảm hành lang thoát lũ, an toàn đê điều và thích ứng biến đổi khí hậu. Sông Hồng là con sông lớn của miền Bắc, với chế độ thủy văn phức tạp. Mọi ý tưởng cảnh quan, kiến trúc hay thương mại đều phải đặt sau yêu cầu an toàn. Một “kỳ tích” chỉ có ý nghĩa khi đứng vững trước thử thách của thiên nhiên.

Thể chế và bài toán dân cư bãi sông

Để biến tầm nhìn thành hiện thực, Hà Nội không thể chỉ dựa vào bản vẽ quy hoạch, mà cần một nền tảng thể chế đủ mạnh và đồng bộ. Đó là “kiềng 3 chân”: Quy hoạch tổng thể Thủ đô, Luật Thủ đô và các nghị quyết về phát triển Hà Nội.

Quy hoạch định hình cấu trúc không gian và định hướng dài hạn. Luật Thủ đô tạo cơ chế đặc thù để xử lý những vấn đề phức tạp. Các nghị quyết xác lập vị thế chiến lược của Thủ đô trong tổng thể quốc gia và vùng. 3 trụ này giúp mở đường cho việc huy động nguồn lực, phân cấp quản lý, điều chỉnh sử dụng đất và triển khai các dự án ven sông một cách đồng bộ.

“Phát triển sông Hồng không thể tách rời Quy hoạch Thủ đô, Luật Thủ đô và các nghị quyết của trung ương; chỉ khi “kiềng ba chân” ấy vững, không gian ven sông mới có thể chuyển hóa thành động lực phát triển thực sự” - TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm chia sẻ.

Sông Hồng gắn bó với sinh kế và đời sống của nhiều cộng đồng dân cư. Ảnh: Phạm Hùng

Tuy nhiên, TS. KTS Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh, bài toán khó nhất không nằm ở bản vẽ mà ở con người, đó là dân cư bãi sông. Nhiều khu vực trong hành lang thoát lũ tồn tại hàng chục năm, gắn với sinh kế và đời sống của người dân.

Việc phân định khu vực được tồn tại, khu vực phải di dời cần được tính toán thận trọng, dựa trên cơ sở khoa học và pháp lý. Di dời không thể chỉ là chuyển chỗ ở, đó là câu chuyện tái định cư, chuyển đổi nghề nghiệp, đảm bảo hạ tầng xã hội và tạo đồng thuận.

Nếu không giải quyết hài hòa lợi ích, quy hoạch dễ vấp phải lực cản từ thực tiễn. Chính ở đây, vai trò của thể chế và quản trị phát triển trở nên quyết định. Khi quy hoạch, luật và nghị quyết cùng đồng bộ, Hà Nội có cơ sở để xử lý những việc khó bằng cách tiếp cận thận trọng nhưng dứt khoát.

Từ thực hành nhỏ đến triết lý phát triển bền vững

Ở một góc nhìn khác, KTS Nguyễn Tiêu Quốc Đạt tiếp cận sông Hồng không từ tầm cao chiến lược mà từ mặt đất của bãi phù sa. Các dự án cải tạo không gian tại Chương Dương, Phúc Tân cho thấy một hướng đi khác; hướng đi bắt đầu từ cộng đồng, từ nhu cầu thực tế, từ đối thoại đa chiều.

Sân chơi do Think Playgrounds thiết kế. Ảnh: Think Playgrounds

Theo KTS Nguyễn Tiêu Quốc Đạt, chìa khóa của phát triển bền vững nằm ở sự tham gia của cộng đồng. Khi người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật được lắng nghe, thiết kế sẽ bao trùm hơn. Khi cộng đồng cùng tham gia xây dựng và quản lý, không gian công cộng sẽ được gìn giữ lâu dài. “Kỳ tích không đến từ những can thiệp ồ ạt mà từ cách chúng ta tôn trọng hệ sinh thái và để cộng đồng tham gia ngay từ đầu” - KTS Nguyễn Tiêu Quốc Đạt nêu.

Cách tiếp cận này cũng mở ra một triết lý sinh thái đô thị: Can thiệp vừa phải, tôn trọng hệ sinh thái tự nhiên, hạn chế bê tông hóa ồ ạt. Thế giới đã có những bài học đắt giá khi ưu tiên phát triển nóng, biến sông thành hạ tầng cứng, rồi phải chi phí lớn để phục hồi môi trường. Việt Nam đi sau có cơ hội học hỏi và tránh lặp lại.

KTS Nguyễn Tiêu Quốc Đạt (bên trái)-đồng sáng lập Think Playgrounds. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Sự gặp gỡ giữa hai thế hệ, một bên là kinh nghiệm quy hoạch lâu năm, nhìn toàn cảnh cấu trúc và thể chế, một bên là tinh thần sáng tạo trẻ, đều thống nhất ở một điểm: Phát triển sông Hồng phải bền vững, phải dựa trên nền tảng sinh thái và cộng đồng.

“Kỳ tích sông Hồng” vì thế không phải là những công trình hoành tráng xuất hiện trong một sớm một chiều. Đó là sự cộng hưởng giữa tầm nhìn trăm năm và những thay đổi từng ngày; giữa chiến lược vĩ mô và hành động vi mô; giữa thể chế và lòng dân.

Quang cảnh sông Hồng. Ảnh: Phạm Hùng

Nếu kiên định với tầm nhìn dài hạn, nếu giữ vững nguyên tắc an toàn và hài hòa với thiên nhiên, nếu đặt con người ở trung tâm của mọi quyết sách thì “Kỳ tích sông Hồng” sẽ không chỉ là câu chuyện của một mùa xuân. Đó sẽ là dấu mốc cho một Thủ đô phát triển cân bằng hai bờ, hiện đại mà vẫn gìn giữ ký ức phù sa, một Hà Nội tự tin cùng dòng chảy của chính mình.

Lại Tấn