Kỳ vọng từ đạo luật về văn bản quy phạm pháp luật

Theo hồ sơ dự án Luật, một trong những định hướng lớn là tinh gọn hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (QPPL), phân định hợp lý giữa luật và văn bản dưới luật, đổi mới quy trình xây dựng, ban hành văn bản QPPL theo hướng linh hoạt, kịp thời, nâng cao năng lực phản ứng chính sách, gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật... Đây là những vấn đề có tác động trực tiếp đối với chất lượng của cả hệ thống pháp luật.

Để đạt được mục tiêu đó, trước hết, phải đặt chất lượng chính sách ở vị trí trung tâm của quy trình xây dựng, ban hành văn bản QPPL. Việc đơn giản hóa quy trình phải được thực hiện có chọn lọc. Với những vấn đề cấp bách, yêu cầu xử lý nhanh là chính đáng. Nhưng quy trình càng rút gọn thì càng cần phải xác định rõ điều kiện áp dụng, bảo đảm tính đặc thù không trở thành cách thức làm luật phổ biến.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật tại Phiên họp thứ 7 - Ảnh: Phạm Thắng

Cùng với đó, việc lấy ý kiến phải thực chất hơn. Vấn đề không chỉ là dự thảo văn bản QPPL đã được đưa ra lấy ý kiến hay chưa, mà là ý kiến của người dân, doanh nghiệp và đối tượng chịu tác động có được tiếp nhận, phản hồi và tiếp thu thấu đáo từ khi hình thành chính sách hay chưa.

Một yêu cầu khác không thể xem nhẹ là phân định rõ hơn thẩm quyền lập pháp và thẩm quyền lập quy. Những vấn đề thuộc bản chất chính sách, quyền và nghĩa vụ cơ bản, nguyên tắc quản lý và trách nhiệm của các chủ thể cần được quy định rõ ràng ở tầm luật. Ngược lại, những vấn đề chi tiết hoặc thường xuyên thay đổi cần thiết phải có không gian phù hợp, bảo đảm tính chủ động, linh hoạt cho các cơ quan thực thi.

Ranh giới này nếu không rõ sẽ dẫn đến hai tình trạng đều không mong muốn: một là, luật quá chi tiết, khó thích ứng với thực tiễn; hai là, luật quá khái quát, để lại quá nhiều nội dung phải chờ văn bản hướng dẫn. Khi đó, mục tiêu tinh gọn hệ thống văn bản QPPL có thể đạt về hình thức nhưng chưa chắc đạt về thực chất. Dự thảo Luật đặt vấn đề phân định thẩm quyền, phạm vi nội dung của từng loại văn bản là đúng hướng, nhưng phải thiết kế thật rõ để hạn chế tình trạng chồng chéo, đùn đẩy hoặc phụ thuộc quá mức vào văn bản dưới luật.

Đặc biệt, khâu xây dựng và khâu tổ chức thi hành pháp luật phải được kết nối chặt chẽ ngay từ đầu. Một quy định đúng về thẩm quyền, đúng quy trình nhưng khó thực hiện, làm phát sinh chi phí lớn hoặc không đạt mục tiêu chính sách thì vẫn cần được xem xét lại. Phải đưa việc đánh giá sau ban hành trở thành một phần của "vòng đời" chính sách; có cơ chế theo dõi kết quả thực hiện, nhận diện vướng mắc, tiếp nhận phản hồi và đánh giá xem chính sách có đạt mục tiêu hay không. Những thông tin đó không chỉ phục vụ việc sửa một văn bản cụ thể mà còn phải trở thành dữ liệu đầu vào cho quá trình xây dựng pháp luật tiếp theo.

Điều này hết sức quan trọng khi hệ thống pháp luật đang được tổng rà soát trên diện rộng. Kết quả rà soát sẽ không chỉ giúp phát hiện quy định mâu thuẫn, chồng chéo, bất cập, mà còn cung cấp một lượng thông tin thực tiễn rất lớn về nguyên nhân của những bất cập đó. Nếu chỉ dùng kết quả rà soát để “sửa cái đang vướng” thì chưa đủ. Giá trị lớn hơn là phải rút ra được những vấn đề trong chính phương thức xây dựng pháp luật để hạn chế việc tạo ra bất cập mới.

Bởi vậy, kỳ vọng lớn đối với Luật Văn bản QPPL là sau khi Luật được ban hành, cách làm luật có thay đổi hay không, chất lượng văn bản QPPL và hệ thống pháp luật có được nâng lên hay không. Chính sách có được chuẩn bị kỹ hơn không? Quy định có rõ và dễ áp dụng hơn không? Thẩm quyền có được phân định rành mạch hơn không? Các luật có giảm chồng chéo, mâu thuẫn không? Văn bản hướng dẫn có được ban hành đúng lúc và đúng phạm vi không? Và quan trọng nhất, khi đi vào cuộc sống, chính sách có giải quyết được vấn đề của thực tiễn hay không? Trả lời được những câu hỏi này sẽ bảo đảm được chất lượng của đạo luật về văn bản QPPL.

Một hệ thống pháp luật tốt không phải là hệ thống có thật nhiều quy định, cũng không phải hệ thống liên tục sửa đổi để xử lý những vấn đề phát sinh. Đó phải là hệ thống có khả năng nhận diện đúng vấn đề, lựa chọn đúng chính sách, quy định đúng mức cần thiết, bảo đảm tính thống nhất và có cơ chế kiểm chứng bằng thực tiễn.

Vì thế, Luật Văn bản QPPL cần hướng tới một chuẩn mực cao hơn: làm luật từ vấn đề thực tiễn, quyết định bằng chính sách có căn cứ, thể hiện bằng quy định rõ ràng và kiểm chứng được bằng kết quả trong đời sống. Khi đó, Luật Văn bản QPPL không chỉ điều chỉnh cách thức xây dựng, ban hành và tổ chức thi hành văn bản QPPL, mà sẽ thực sự góp phần nâng chất lượng pháp luật và năng lực quản trị quốc gia.