Lá chắn an sinh cho lao động tự do

Theo thống kê của Bộ Tài chính, năm 2025, doanh thu của 21 công ty xổ số kiến thiết miền Nam hơn 155.000 tỷ đồng. Các công ty này đã đóng góp cho ngân sách Nhà nước 52.000 tỷ đồng.

Khác với các ngành kinh doanh thông thường, dòng tiền từ xổ số là nguồn lực đặc thù được tái đầu tư trực tiếp vào các công trình phúc lợi và an sinh xã hội. Mỗi tờ vé số không chỉ là niềm hy vọng cá nhân mà còn là một viên gạch xây dựng cộng đồng.

Có thể thấy đóng góp cho doanh thu hàng chục ngàn tỷ đồng nhưng những người bán vé số, những người góp phần mang lại lợi nhuận khổng lồ này vẫn chưa được chăm lo tương xứng. Mỗi tờ vé số, họ chỉ lời được 1.000 đồng. Và hiện nay có hiện tượng “mua đứt, bán đoạn”, nếu mỗi chiều bán không hết họ phải “ôm” hết số vé số còn lại. Hậu quả họ vừa mất tiền vừa có nguy cơ đại lý không giao vé ngày hôm sau.

Từng là nhân viên bảo vệ, sau biến cố bạo bệnh, liệt nửa người, ông Nguyễn Quang Nhật ngồi xe lăn bán vé số dạo 3 năm nay. Góc đường Cách Mạng Tháng Tám (phường Bến Thành, TPHCM) là điểm tựa mưu sinh duy nhất của ông Nhật

Ở tuổi 60, khi nhiều người mong có những ngày tháng thảnh thơi, bà Võ Thị Hùng Cường (ngụ phường Thạnh Mỹ Tây, TPHCM) vẫn ngày ngày rong ruổi khắp các ngả đường để mưu sinh bằng nghề bán vé số dạo. Đôi chân đã không còn khỏe, có hôm mệt bà phải về sớm, nhưng nếu còn sức, bà vẫn cố gắng đi đến tối. Một ngày của bà bắt đầu bằng việc bán bún măng vào buổi sáng. Chiều xuống, bà lại cầm xấp vé số đi bộ qua nhiều tuyến đường như Ung Văn Khiêm, khu Văn Thánh, Thị Nghè... để bán. Với người phụ nữ này làm ngày nào xào ngày ấy, không biết tương lai thế nào.

Những người bán vé số dạo chỉ mong có một điểm tựa. Khi còn sức thì họ còn đi bán, nhưng đến lúc không còn sức lao động nữa thì ít nhất cũng có một khoản nhỏ để trang trải cuộc sống. Đó là mong ước của những người lao động tự do yếu thế. Bà Phạm Thị Thu Vân, Chủ tịch Nghiệp đoàn vé số phường Thạnh Mỹ Tây, TPHCM đề xuất Thành phố nên có BHYT, BHXH cho người lao động yếu thế.

Rời Đồng Tháp lên TPHCM, bà Nguyễn Thị Tâm (sinh năm 1974) làm nghề thu gom rác dân lập được hơn 20 năm. Mỗi ngày, giờ làm việc của bà bắt đầu từ 5 giờ sáng và kết thúc vào 21 giờ tối. Đôi chân và chiếc xe cà tàng đi qua nhiều hẻm hóc, con đường ở TPHCM. Ngày nắng ráo còn đỡ mệt, ngày mưa, bà phải xách những bịch rác nặng trĩu, nồng nặc mùi. Và không ít lần, bà Tâm và đồng nghiệp bị kim tiêm đâm, mảnh chai cứa, thậm chí tai nạn giao thông. Nhưng nỗi phiền muuộn lớn nhất của bà là những người đi làm sạch thành phố lại hay bị người đời chê... hôi.

Hiện nay, mỗi ngày đêm TPHCM thải ra khoảng 14.000 tấn rác và trông chờ vào hai lực lượng đảm nhận công tác thu gom, vận chuyển rác thải từ nhà dân đến nơi xử lý: công lập và dân lập.

Trong khi lực lượng thu gom công lập (các công ty công ích, Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị TPHCM) hoạt động dưới sự quản lý của Nhà nước, theo quy chuẩn nhất định thì các đường dây rác dân lập trước đây (hiện tại được chuẩn hóa tư cách pháp nhân vào hợp tác xã, công ty, doanh nghiệp) hoạt động khá độc lập, mỗi đơn vị một chuẩn riêng.

Nhóm thu gom tư nhân do các công ty, doanh nghiệp, HTX và các tổ/đường dây thu gom rác dân lập đảm nhận 60% rác phát sinh tại các hộ gia đình trong hẻm, các chung cư.

Đa phần người thu gom rác dân lập là lao động nhập cư, không hộ khẩu, không công đoàn, sống chen chúc trong những căn phòng trọ 14-16m² với 3-6 người khác. Với mức thu nhập khoảng 4-7 triệu đồng/tháng khiến giấc mơ ổn định nơi ở của họ gần như bất khả thi.

Thu nhập của người thu gom rác dân lập sẽ trả theo tháng. Đa số có cuộc sống khó khăn nên khoảng đôi ba ngày, một tuần họ thường xin ứng tiền để chi tiêu. Mức lương thấp, họ thu thêm ve chai, phế liệu mỗi ngày nhưng cũng chỉ tầm 100.000 đồng và không phải ngày nào cũng có.

Thứ duy nhất bảo vệ họ chỉ là tấm thẻ BHYT tự chi trả. Không có ngày nghỉ phép hay phụ cấp ngoài giờ, áp lực lại càng nhân lên gấp bội vào những đợt đỉnh điểm trong năm. Đặc biệt mỗi dịp lễ tết, khối lượng rác thải đô thị tăng gấp ba, gấp bốn. Phút giao thừa, khi thành phố rực rỡ đón năm mới, những người thu gom rác vẫn miệt mài qua từng con hẻm, xuyên đêm đến rạng sáng mùng Một, để rồi mùng Ba lại tiếp tục với vòng quay bẩn - sạch.

TS Nguyễn Vinh Huy, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Hệ thống Luật Thịnh Trí

Từng làm nghề xây dựng, ông Nguyễn Ngọc Đoan (52 tuổi) gặp khó khăn nên tìm đến app công nghệ. Trong một lần chạy xe ngoài đường và đang tắt app, ông Đoan gặp tai nạn giao thông, bàn chân trái gãy phức tạp, xẹp 2 đốt sống lưng. Nằm viện 2 tháng, ông Đoan không nhận được bất cứ khoản hỗ trợ nào.

Trong bối cảnh kinh tế số và các mô hình việc làm thông qua nền tảng công nghệ ngày càng phát triển, tài xế xe công nghệ đang trở thành một lực lượng lao động đáng quan tâm tại các đô thị lớn. Mô hình này tạo ra cơ hội việc làm, thu nhập và tính linh hoạt, nhưng đồng thời đặt ra nhiều vấn đề về rủi ro nghề nghiệp, cường độ làm việc và khả năng tiếp cận an sinh xã hội.

Theo Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TPHCM, qua khảo sát 141 tài xế xe công nghệ đang hoạt động trên các nền tảng Grab, Green SM và BE cho thấy 93,6% xác định lái xe công nghệ là công việc chính; 46,1% làm việc từ 8 - 10 giờ/ngày và 35,5% thường xuyên làm việc trên 10 giờ/ngày.

Cũng theo Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TPHCM, 73,8% tài xế tham gia khảo sát cho biết từng ít nhất một lần gặp va chạm hoặc tai nạn trên đường; trên 65% từng gặp các tình huống như lừa đảo, cướp giật hoặc quấy rối.

Hiện nay, về an sinh, 73,4% tài xế xe công nghệ chỉ tham gia BHYT, chủ yếu theo hình thức BHYT hộ gia đình hoặc được Công đoàn hỗ trợ; vẫn còn những trường hợp chưa tham gia bất kỳ loại hình bảo hiểm nào, kể cả BHYT. Qua các cuộc khảo sát cho thấy 92,9% tài xế mong muốn nghề nghiệp và địa vị pháp lý của mình được xác định rõ hơn; 87,9% mong muốn có cơ chế phù hợp để được tham gia các chính sách BHXH.

Ông Lê Minh Tâm , Phó Chủ tịch Nghiệp đoàn xe ôm công nghệ Bình Tân, TPHCM, chia sẻ tài xế dễ gặp rủi ro, tai nạn trên đường chạy xe. “Đề xuất các cơ quan chức năng hỗ trợ BHYT miễn phí và có chính sách để các tài xế tham gia BHXH”- ông Tâm mong muốn.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, Phó Trưởng Đoàn ĐBQH TPHCM, đề xuất bổ sung nhóm tài xế xe công nghệ trên các nền tảng kỹ thuật số vào đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Theo đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, dù hợp đồng giữa hai bên mang danh nghĩa hợp tác nhưng thực chất đây là quan hệ lao động vì doanh nghiệp vận hành nền tảng có quyền kiểm soát thu nhập, trích tỷ lệ phần trăm. Thậm chí, đặt quy định thưởng phạt, yêu cầu thời gian chạy xe, buộc tài xế gánh chi phí voucher khuyến mãi và có quyền đơn phương cắt đơn hàng hoặc khóa tài khoản khi vi phạm.

Việc đưa nhóm tài xế công nghệ vào diện đóng BHXH bắt buộc đòi hỏi quy định rõ trách nhiệm đóng góp của doanh nghiệp vận hành, người lao động và sự hỗ trợ từ Nhà nước nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng cho lực lượng lao động này.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TPHCM, phát biểu về dự án Luật Bảo hiểm xã hội (sửa đổi) tại phiên thảo luận tổ chiều 21-10. Ảnh: QUANG PHÚC

PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Đời sống xã hội (SocialLife) nhìn nhận, từ chỗ chỉ là việc làm thêm, chạy xe công nghệ nay đã trở thành nghề chính của nhiều người. Tuy tính chất việc làm thay đổi, nhưng pháp luật hiện hành vẫn thiết kế theo quan hệ lao động truyền thống, tạo ra một khoảng trống lớn về an sinh.

Theo PGS Nguyễn Đức Lộc, đừng chỉ nhìn vào bề nổi thu nhập. Để đạt mức mong muốn, tài xế phải vắt sức hơn 10 giờ/ngày mà không có phụ cấp hay nghỉ phép. Hễ ốm đau, ngừng chạy là nguồn thu lập tức đứt gãy. Luật BHXH năm 2024 là bước tiến trong mở rộng diện bao phủ an sinh. Tuy nhiên, về lâu dài, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách phù hợp với đặc thù lao động trên nền tảng số, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các bên, nhất là doanh nghiệp vận hành nền tảng, trong việc bảo đảm quyền lợi và chia sẻ nghĩa vụ đóng BHXH, BHYT cho người lao động.

PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Đời sống xã hội (SocialLife)