'Lá chắn' pháp lý bảo vệ người yếu thế và lợi ích công

Nhanh chóng đưa Nghị quyết vào cuộc sống

Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) khởi kiện vụ án dân sự công ích là chủ trương mới, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc mở rộng vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền dân sự của nhóm yếu thế và lợi ích công cộng, nhất là đối với những vụ việc liên quan đất đai, môi trường, bảo hiểm xã hội, tài sản công và các quyền dân sự của trẻ em, người khuyết tật, người cao tuổi. Nghị quyết được thí điểm tại 6 địa phương là Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.

Theo báo cáo của VKSND TP Đà Nẵng, từ ngày 1/1/2026 - 20/7/2026, VKSND hai cấp TP Đà Nẵng đã tiếp nhận 340 thông tin và thực hiện thành công 163 vụ việc, gồm 41 vụ việc bảo vệ chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương và 122 vụ việc bảo vệ lợi ích công. Đặc biệt, các đơn vị đã ban hành 2 quyết định khởi kiện, gồm một vụ bảo vệ người yếu thế là người khuyết tật và một vụ bảo vệ lợi ích công.

Vụ việc thứ nhất liên quan đến ông Nguyễn Trực (phường Bàn Thạch) là người khiếm thị, có hoàn cảnh khó khăn. Trước đó, ông cho một người quen vay 50 triệu đồng nhưng chỉ được hoàn trả 5 triệu đồng. Sau nhiều lần yêu cầu thanh toán số tiền còn lại nhưng không có kết quả, ông Trực đề nghị VKSND bảo vệ quyền lợi. Qua xác minh, VKSND xác định ông thuộc nhóm người yếu thế và không thể tự mình thực hiện quyền khởi kiện. Trên cơ sở tài liệu, chứng cứ thu thập được, VKSND khu vực 5, TP Đà Nẵng đã quyết định khởi kiện, yêu cầu Tòa án buộc người vay hoàn trả 45 triệu đồng còn nợ. Vụ án đã được Tòa án thụ lý.

Đoàn khảo sát Vụ 9 Viện kiểm sát nhân dân tối cao làm việc với Viện kiểm sát nhân dân TP Đà Nẵng về thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15 của Quốc hội.

Ở vụ việc thứ hai, người bị khởi kiện là ông Trần Văn Sang, nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Quế Lâm, huyện Nông Sơn, tỉnh Quảng Nam (cũ). Theo hồ sơ vụ việc, ông Sang là người đại diện theo pháp luật của nguyên đơn dân sự (UBND xã Quế Lâm) tham gia phiên tòa sơ thẩm xét xử bị cáo Phạm Văn Nhân về tội "Hủy hoại rừng". Theo phán quyết của tòa, bị cáo Phạm Văn Nhân phải bồi thường cho UBND xã Quế Lâm số tiền 55.127.000 đồng. Tuy nhiên, sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, ông Trần Văn Sang không thực hiện quyền yêu cầu Cơ quan Thi hành án dân sự tổ chức thi hành phần bồi thường thiệt hại theo quy định.

Sau khi tiến hành xác minh và làm việc với các bên liên quan, căn cứ các tài liệu, chứng cứ đã thu thập, VKSND khu vực 6, TP Đà Nẵng đã ban hành Quyết định khởi kiện vụ án dân sự công ích và chuyển toàn bộ hồ sơ, tài liệu sang Tòa án nhân dân Khu vực 6 để giải quyết. Tòa án đã đưa vụ án ra xét xử. Kết quả, ông Trần Văn Sang đã tự nguyện nộp đủ số tiền 55.127.000 đồng cho UBND xã Quế Phước (mới), bảo đảm khắc phục hoàn toàn hậu quả thiệt hại đối với ngân sách Nhà nước.

Theo ông Nguyễn Văn Chiến, Phó Viện trưởng VKSND TP Đà Nẵng, thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15, VKSND TP Đà Nẵng đã chỉ đạo các đơn vị nghiệp vụ, VKSND khu vực phối hợp với chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị, xã hội, đoàn thể qua kênh Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Đà Nẵng và cơ quan liên quan rà soát, tiếp nhận, phân loại nguồn tin; tập trung xác minh, xử lý kịp thời những vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công hoặc quyền dân sự của người yếu thế.

Qua một thời gian ngắn triển khai, nhiều vi phạm trong quản lý đất đai, bảo vệ môi trường, khai thác tài nguyên, thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm xã hội, thuế, quản lý công trình công cộng và bảo tồn di tích đã được phát hiện, kiến nghị chấn chỉnh. Một số tài sản, tiền và diện tích đất công sử dụng không đúng quy định được thu hồi, góp phần bảo vệ lợi ích Nhà nước và cộng đồng.

VKSND hai cấp TP Đà Nẵng cũng phối hợp với các cơ quan hỗ trợ nhiều trẻ em, người khuyết tật, người cao tuổi và người có hoàn cảnh khó khăn giải quyết giấy tờ hộ tịch, căn cước công dân, bảo hiểm y tế, tiếp cận chính sách an sinh xã hội. Trong thời gian tới, đơn vị tiếp tục nâng cao chất lượng xác minh, lựa chọn vụ việc điển hình để xử lý và tăng cường phối hợp liên ngành, bảo đảm thực hiện Nghị quyết thực chất, hiệu quả.

Khẳng định vai trò bảo vệ pháp luật, quyền con người

Tính đến tháng 7/2026, có 3 trong số 6 địa phương thực hiện thí điểm Nghị quyết 205/2025/QH15 đã trực tiếp tham gia khởi kiện vụ án dân sự công ích, gồm VKSND TP Hồ Chí Minh (2 vụ), VKSND TP Đà Nẵng (2 vụ) và VKSND tỉnh Đắk Lắk (4 vụ). Để có được những quyết định khởi kiện đầu tiên, các Kiểm sát viên đã trực tiếp xuống cơ sở xác minh, thu thập chứng cứ, làm việc với nhiều cơ quan, tổ chức và người dân, bảo đảm mỗi yêu cầu khởi kiện đều có căn cứ pháp lý và căn cứ thực tiễn vững chắc.

Tại Đắk Lắk, VKSND khu vực 6 đã khởi kiện ông Nguyễn Trung Thượng, nguyên Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú huyện Lắk (cũ), yêu cầu trả lại gần 500 m2 đất bị chiếm dụng trái phép trong nhiều năm. Theo hồ sơ vụ việc, diện tích đất này đã được UBND tỉnh giao cho nhà trường quản lý, sử dụng từ năm 1996. Trong thời gian giữ chức vụ Hiệu trưởng, ông Thượng tự ý xây dựng nhà ở trên phần đất của trường. Sau khi trực tiếp kiểm tra hiện trạng, đo đạc, xác định ranh giới và thu thập đầy đủ tài liệu, chứng cứ, VKSND khu vực 6 đã quyết định khởi kiện, yêu cầu buộc bị đơn tháo dỡ công trình, trả lại nguyên trạng khu đất cho nhà trường.

Kiểm sát viên VKSND khu vực 1, tỉnh Đắk Lắk tuyên truyền về Nghị quyết 205/2025/QH15 cho bí thư buôn và người dân.

Trong một vụ việc khác, hai cháu N và M là trẻ em người dân tộc thiểu số, thuộc hộ nghèo, bị thương tích với tỷ lệ tổn thương cơ thể lần lượt là 11% và 12% sau khi bị một trẻ khác dùng cành cây cà phê vót nhọn tấn công. Do người gây thương tích chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự nên vụ việc không được khởi tố hình sự; gia đình người gây thiệt hại chỉ bồi thường 5 triệu đồng và không chấp nhận tiếp tục thỏa thuận.

Cha mẹ hai cháu N và M đều là người đồng bào dân tộc thiểu số, sinh sống ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, không am hiểu pháp luật và không có khả năng tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án. Trước hoàn cảnh đó, VKSND khu vực 10, tỉnh Đắk Lắk đã quyết định khởi kiện, yêu cầu bồi thường hơn 72 triệu đồng chi phí điều trị, phục hồi sức khỏe và tổn thất tinh thần cho hai cháu. Quyết định khởi kiện này thể hiện tinh thần nhân văn của Nghị quyết số 205/2025/QH15 và sự vào cuộc chủ động của VKSND trong việc bảo vệ pháp luật, bảo vệ người yếu thế.

Theo ông Dương Văn Đức, Trưởng Phòng 9, VKSND tỉnh Đắk Lắk, thách thức lớn nhất khi triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 không chỉ ở số lượng vụ việc mà còn ở yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ một cách khách quan, đầy đủ và chính xác. Đây là cơ sở quan trọng để VKSND đánh giá, quyết định có khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích công, tài sản Nhà nước hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người yếu thế.

Thực tế triển khai cho thấy, một số vụ việc kéo dài nhiều năm, liên quan đến những người từng giữ chức vụ quản lý, am hiểu biết pháp luật. Bên cạnh đó, không ít trường hợp bị xâm hại quyền lợi là trẻ em có hoàn cảnh khó khăn hoặc người dân tộc thiểu số, không có điều kiện và khả năng tự bảo vệ mình. Nếu Kiểm sát viên không kiên trì làm rõ vụ việc đến cùng, tài sản công có thể tiếp tục bị thất thoát, còn người yếu thế sẽ không được bảo vệ kịp thời. Vì vậy, mỗi quyết định khởi kiện đều được cân nhắc thận trọng, dựa trên chứng cứ khách quan và thực hiện với tinh thần thượng tôn pháp luật.

Kết quả bước đầu của việc triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 không chỉ khẳng định tính khả thi của cơ chế mới mà còn cho thấy sự chủ động của VKSND các cấp trong thực hiện nhiệm vụ được Quốc hội giao. Những kinh nghiệm được rút ra từ thực tiễn sẽ là cơ sở quan trọng để triển khai hiệu quả quyền khởi kiện vụ án dân sự trên phạm vi cả nước, góp phần bảo vệ lợi ích công, quyền và lợi ích hợp pháp của người yếu thế, đồng thời đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới.