Lại nóng 'Bao giờ Việt Nam có đại phim trường như Trung Quốc, Hàn Quốc'

Việt Nam sở hữu nguồn chất liệu phong phú từ lịch sử, di tích, nhân vật, nghề truyền thống, tập quán và ký ức cộng đồng. Tuy nhiên, từ một giá trị văn hóa đáng trân trọng đến một câu chuyện điện ảnh có khả năng hấp dẫn công chúng vẫn là khoảng cách.

Điện ảnh không đơn thuần minh họa lịch sử, người làm phim phải tìm được nhân vật, cảm xúc, điểm nhìn và cách kể của riêng mình, vừa tôn trọng giá trị gốc vừa tạo được sự kết nối với khán giả hôm nay. Đó cũng là vấn đề được đặt ra ở tọa đàm Điện ảnh và Di sản - Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo tổ chức chiều 15/9 tại Hà Nội.

Điện ảnh đưa di sản vào đời sống

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) Tạ Quang Đông cho rằng chủ đề tọa đàm có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp phát triển văn hóa.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông cho rằng chủ đề tọa đàm có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp phát triển văn hóa.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển bền vững, đồng thời đặt ra yêu cầu phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa.

Đối với điện ảnh, tài năng và sức sáng tạo của con người cần được đặt ở vị trí trung tâm. Công tác đào tạo không chỉ hướng đến người làm nghề mà phải chú trọng phát hiện, phát triển tài năng sáng tạo.

Một nền điện ảnh muốn có tác phẩm giá trị, đủ sức cạnh tranh quốc tế phải bắt đầu từ kịch bản, người viết, đạo diễn, nhà sản xuất cùng đội ngũ chuyên môn được đào tạo bài bản, có tư duy mới và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế.

Thứ trưởng Tạ Quang Đông nhấn mạnh phát triển điện ảnh phải gắn với khai thác có trách nhiệm nguồn tài nguyên văn hóa dân tộc. Di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để sáng tạo những giá trị mới.

Tuy nhiên, quá trình khai thác di sản qua điện ảnh đòi hỏi sự hiểu biết, tôn trọng tính xác thực và trách nhiệm đối với lịch sử, văn hóa. Sáng tạo không đối lập với bảo tồn. Sáng tạo có trách nhiệm có thể giúp di sản được nhận thức sâu sắc hơn và có đời sống mới trong xã hội đương đại.

TS. Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam - phát biểu đề dẫn.

Trong nội dung đề dẫn, TS. Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam - khẳng định di sản không chỉ gồm di tích, công trình kiến trúc hay danh thắng mà còn bao hàm lịch sử, ký ức cộng đồng, phong tục, lễ hội, tiếng nói, âm nhạc, nghệ thuật, nghề truyền thống, tri thức dân gian và những giá trị tinh thần làm nên bản sắc dân tộc.

Theo TS. Ngô Phương Lan, điện ảnh không chỉ ghi lại hoặc minh họa di sản mà còn có thể khơi mở câu chuyện, tái hiện ký ức, làm sống động những giá trị quen thuộc và đưa di sản đến công chúng bằng cách nhìn mới. Tài năng và môi trường sáng tạo thuận lợi là những yếu tố cần thiết.

Bà cho rằng tài năng và thị trường không thể tách rời. Có tài năng mới có tác phẩm tốt, có tác phẩm tốt mới tạo được công chúng, có công chúng mới hình thành thị trường. Khi các yếu tố này được kết nối trong một hệ sinh thái sáng tạo, công nghiệp điện ảnh mới có thể phát triển bền vững.

Vấn đề đặt ra không chỉ là đưa di sản lên màn ảnh mà còn phải biến di sản thành nguồn lực sáng tạo, tạo ra các giá trị văn hóa, xã hội và kinh tế.

Một trong những chủ đề nóng được bàn thảo tại tọa đàm là quay phim tại di sản. Vấn đề không còn đơn giản là “được quay hay không được quay”, mà là xây dựng một cách ứng xử có trách nhiệm giữa nhu cầu sáng tạo và yêu cầu bảo tồn.

Đau đáu bài toán bối cảnh cho phim lịch sử

Bà Phạm Thị Thanh Hường - Trưởng ban Văn hóa Văn phòng UNESCO tại Hà Nội - phân tích Trung Quốc và Hàn Quốc đang lựa chọn hai cách tiếp cận gần như trái ngược trong quản lý, khai thác di sản phục vụ điện ảnh.

Trung Quốc áp dụng các quy định rất nghiêm ngặt, không cho phép những hoạt động có mục đích thương mại diễn ra tại di sản gốc. Tuy nhiên, quốc gia này đồng thời xây dựng những phim trường quy mô lớn, phục dựng công trình theo tỷ lệ 1:1, tạo không gian để các nhà làm phim thực hiện hoạt động sáng tạo mà không tác động trực tiếp đến di sản.

Chuyên gia dẫn cách tiếp cận gần như trái ngược trong quản lý, khai thác di sản phục vụ điện ảnh của Hàn Quốc và Trung Quốc.

Hàn Quốc có cách tiếp cận khác biệt khi xem di sản là một phần không thể thiếu trong quá trình sáng tạo điện ảnh. Việc sử dụng không gian di sản làm bối cảnh góp phần bảo đảm tính xác thực, đồng thời mang lại cảm hứng chân thực cho tác phẩm trên màn ảnh. Hàn Quốc đã đạt được những thành công đáng kể với lựa chọn này.

Theo bà Phạm Thị Thanh Hường, khó thể khẳng định mô hình nào đúng hoặc sai bởi cả Trung Quốc và Hàn Quốc đều thành công theo cách riêng. Trung Quốc có điều kiện để thực hiện chính sách bảo tồn nghiêm ngặt nhờ hệ thống phim trường được đầu tư quy mô, trong khi Hàn Quốc phát huy trực tiếp giá trị của di sản trong hoạt động sáng tạo.

Soi chiếu vào Việt Nam, bà cho rằng nước ta hiện chưa có đầy đủ điều kiện để áp dụng mô hình của Trung Quốc và dường như đang hướng đến cách làm của Hàn Quốc. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn thiếu những điều kiện cần thiết cũng như hệ thống hướng dẫn đồng bộ cho việc khai thác, sử dụng không gian di sản phục vụ các hoạt động điện ảnh.

Dẫn trường hợp phim Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh có những cảnh quay ấn tượng tại Ninh Bình, đạo diễn, NSND Khải Hưng cho rằng Việt Nam sở hữu nhiều bối cảnh đẹp và nguồn di sản văn hóa phong phú, nhưng khả năng khai thác cho điện ảnh còn hạn chế.

Nếu muốn lịch sử đến gần hơn với công chúng, khơi dậy tình yêu quê hương, đất nước, cần tạo được nền tảng cần thiết để các nhà làm phim thực hiện nhiều tác phẩm lịch sử.

NSND Khải Hưng bàn vấn đề thiếu phim trường quy mô lớn cho điện ảnh.

Một trong những điều kiện quan trọng được NSND Khải Hưng nhấn mạnh là hệ thống trường quay chuyên nghiệp. Ông đặt vấn đề về tiến độ xây dựng trường quay và cho rằng cơ sở hiện có chưa đáp ứng được yêu cầu sản xuất. Việt Nam cần một trường quay có quy mô, được đầu tư bài bản để các đoàn phim chủ động dựng bối cảnh, thực hiện những dự án lịch sử dài hơi, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào di tích hoặc các không gian di sản gốc.

“Bối cảnh của chúng ta rất đẹp, nhưng liệu có thể sử dụng được bao nhiêu? Muốn người dân hiểu lịch sử phải tạo điều kiện để các nhà làm phim thực hiện tác phẩm. Chúng ta cần một trường quay quy mô thì mới có hy vọng làm được nhiều phim lịch sử. Chính những bộ phim ấy sẽ góp phần giúp công chúng hiểu lịch sử, thêm yêu đất nước”, NSND Khải Hưng nói.

Ông cũng băn khoăn về việc khi nào Việt Nam mới có một trường quay tương tự như Hoành Điếm ở Trung Quốc.

Từ ý kiến này, tọa đàm tiếp tục mở rộng thảo luận về việc tạo điều kiện để các nhà làm phim tiếp cận kho tàng văn hóa dân tộc, tìm kiếm cảm hứng và chuyển hóa các giá trị di sản thành tác phẩm điện ảnh.

Bên cạnh hạ tầng trường quay, các ý kiến cũng đề cập vai trò của nghiên cứu, giáo dục và đào tạo trong việc cung cấp tri thức, truyền tải giá trị truyền thống bài bản.

Đạo diễn Đặng Thái Huyền chia sẻ quá trình tạo dựng bối cảnh cho phim Mưa đỏ.

Đại tá, đạo diễn, NSƯT Đặng Thái Huyền - Phó Giám đốc Điện ảnh Quân đội - cho biết trong quá trình thực hiện phim Mưa đỏ, ê-kíp, đặc biệt là nhóm nghiên cứu, nhiều lần đến Thành cổ Quảng Trị. Khi trực tiếp bước vào không gian này, các thành viên trong đoàn đều cảm nhận rõ đây là địa điểm linh thiêng, cần được gìn giữ nghiêm ngặt.

Vì vậy, đoàn phim không thực hiện những cảnh cháy nổ hoặc các hoạt động có nguy cơ ảnh hưởng đến di tích. Theo nữ đạo diễn, bảo tồn di tích lịch sử và gìn giữ những giá trị nguyên bản luôn là điều quan trọng nhất.

Để phục vụ quá trình ghi hình, đoàn phim xây dựng một trường quay riêng và dành nhiều kinh phí tái tạo bối cảnh. Tuy nhiên, dù trường quay được đầu tư hoành tráng, các chi tiết được phục dựng công phu đến đâu cũng không thể thay thế di tích lịch sử nguyên gốc.

Theo nữ đạo diễn, khi phục dựng bối cảnh lịch sử, điều quan trọng không nằm ở việc cố gắng sao chép giống hoàn toàn về hình thức. Người làm điện ảnh cần chuyển tải được tinh thần của di tích và câu chuyện lịch sử đến với khán giả.

Khi khán giả cảm nhận được số phận, thân phận con người trên màn ảnh và có sự rung động trước lịch sử, việc phục dựng mới thực sự đạt được ý nghĩa.