Bí ẩn bức tượng 500 tuổi từng bị nhầm là công chúa

Thoạt nhìn, bức tượng bằng kim loại với nhiều lớp vòng quanh cổ và những bím tóc nhỏ buông xuống hai bên dễ khiến người ta liên tưởng đến một phụ nữ hoàng gia. Đây cũng là lý do các chuyên gia từng cho rằng nhân vật được khắc họa là một công chúa.

Tuy nhiên, cách hiểu này sau đó được xác định là không chính xác. Bức tượng thực chất mô tả một oba, danh xưng dành cho người cai trị Vương quốc Benin, một vương quốc lâu đời ở Tây Phi, thuộc khu vực Nigeria ngày nay.

Bức tượng bằng hợp kim đồng khắc họa một oba, tức người cai trị Vương quốc Benin. (Ảnh: Cleveland Museum of Art)

Bức tượng cao khoảng 30 cm, được cho là ra đời vào giữa thế kỷ 16. Nó thuộc nhóm những chiếc đầu tượng được tạo ra để tưởng nhớ các vị vua đã qua đời. Theo truyền thống, khi một oba mới lên ngôi, ông sẽ cho làm tượng của người tiền nhiệm và đặt trên bàn thờ tổ tiên trong cung điện.

Những chi tiết từng khiến người ta nhầm nhân vật là công chúa thực ra lại thể hiện địa vị của một vị vua. Các lớp vòng quanh cổ được làm theo hình ảnh những chuỗi hạt san hô, trong khi trên đầu là chiếc mũ kết hạt có hoa văn dạng lưới. Trong văn hóa hoàng gia Benin, đây đều là những biểu tượng gắn với quyền lực của oba.

Một chi tiết khác nằm ngay trên đỉnh đầu tượng. Phần này không được làm kín mà để hở. Ban đầu có thể khó hiểu vì sao một tác phẩm được chế tác cầu kỳ lại có thiết kế như vậy, nhưng khoảng trống này thực ra có mục đích riêng.

Người Benin từng đặt một chiếc ngà voi được chạm khắc công phu lên phía trên đầu tượng. Những hình ảnh trên ngà voi ghi lại các thành tựu và những sự kiện quan trọng trong cuộc đời của vị vua. Khi được đặt cùng nhau trên bàn thờ, đầu tượng và ngà voi góp phần kể lại câu chuyện về người đã khuất.

Bức tượng được làm từ hợp kim đồng bằng kỹ thuật đúc sáp. Nghệ nhân trước tiên tạo hình mẫu bằng sáp, sau đó bao quanh bằng vật liệu làm khuôn. Khi nung, sáp chảy ra để lại khoảng trống, rồi kim loại nóng chảy được đổ vào. Vì khuôn phải bị phá để lấy tác phẩm ra, mỗi bức tượng được tạo ra theo cách này là một sản phẩm riêng biệt.

Nhiều đầu tượng tưởng niệm còn tồn tại ngày nay được chế tác vào thế kỷ 15 và 16 bởi Igun Eronmwon, một nhóm nghệ nhân đúc kim loại cha truyền con nối chuyên làm đồ cho hoàng gia Benin.

Bức tượng hiện nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland, Mỹ. Bảo tàng mua nó từ nhà buôn nghệ thuật người Pháp Louis Carré, người từng bán nhiều cổ vật Benin cho các bảo tàng phương Tây trong những năm 1930.

Hành trình của bức tượng gắn với một biến cố lớn xảy ra năm 1897. Khi quân đội Anh tiến vào Vương quốc Benin và chiếm cung điện hoàng gia, hàng nghìn hiện vật đã bị lấy đi. Trong số đó có những tấm phù điêu kim loại, tượng người, tượng động vật cùng nhiều đồ dùng và đồ trang sức của hoàng gia.

Ngày nay, các hiện vật này thường được gọi chung là Benin Bronzes và nằm trong các bộ sưu tập hoặc bảo tàng ở nhiều nước.

Nigeria trong nhiều năm qua đã đề nghị đưa những cổ vật này trở về nơi chúng được tạo ra. Một số quốc gia và bảo tàng đã bắt đầu trao trả. Năm 2022, một nhóm bảo tàng Đức chuyển quyền sở hữu hơn 1.100 hiện vật cho Nigeria, trong khi Bảo tàng Quốc gia về Nghệ thuật châu Phi thuộc Smithsonian trao trả quyền sở hữu 29 hiện vật. Đến năm 2025, Hà Lan cũng trả lại 119 cổ vật Benin.