Làm báo trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

AI xuất hiện trong mọi hoạt động của tòa soạn

Một buổi chiều bình thường tại một tòa soạn báo ở Hà Nội: trên cùng một màn hình, biên tập viên đọc bản tin do phóng viên gửi về; bên cạnh là cửa sổ ChatGPT đang gợi ý 3 phương án title; phía dưới là infographic tổng hợp thông tin bài viết do Gemini tạo ra. Mười năm trước, cảnh ấy không tồn tại. Năm năm trước, nó là chuyện hiếm. Hôm nay, nó là chuẩn mực mới.

Mô hình tòa soạn hội tụ trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay. Ảnh: NNMT

Theo Nhà báo Nguyễn Đức Lợi- Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, báo chí trong kỷ nguyên mới phải sáng tạo, đổi mới mạnh mẽ để đáp ứng nhu cầu của công chúng, theo kịp sự phát triển của thời đại, công cuộc chuyển đổi số của đất nước. Trong đó AI đang xâm nhập mạnh mẽ vào hoạt động báo chí thế giới nói chung và báo chí Việt Nam nói riêng. Việc ứng dụng AI vào báo chí đã đem lại nhiều cải tiến, nâng cao chất lượng, nội dung và phục vụ tốt hơn nhu cầu của công chúng.

Tòa soạn không còn là một không gian vật lý cố định, mà trở thành nền tảng số linh hoạt, nơi mọi khâu trong quy trình làm báo - từ thu thập, xử lý, sản xuất đến phân phối nội dung - đều được số hóa, tự động hóa và tối ưu hóa nhờ các công nghệ hiện đại như AI, Big Data, Cloud Computing, Blockchain. AI không thay thế con người, mà hỗ trợ nhà báo làm việc nhanh hơn, chính xác hơn, sâu sắc hơn và gần gũi hơn với độc giả.

Nhà báo Nguyễn Đức Lợi- Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam.

Các phóng viên, nhà báo biết sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ sẽ tác nghiệp thuận lợi hơn, tiết kiệm được nguồn lực, thời gian. Đối với các cơ quan báo chí, tuy không thể dự báo xa nhưng trong ngắn hạn, AI không lấy đi công việc mà thậm chí còn giúp ích cho các nhà báo. Chính vì thế, các nhà báo nên tìm cách sử dụng thay vì chối bỏ công nghệ AI.

Ranh giới giữa công nghệ và vai trò cốt lõi của nhà báo

Ông Bùi Công Duyến - Giám đốc Sản phẩm - Hệ thống Tòa soạn hội tụ ONECMS vạch ranh giới hợp lý giữa hỗ trợ công nghệ và vai trò cốt lõi của nhà báo. Đó là, AI nên đảm nhiệm những công việc lặp lại, tốn thời gian nhưng ít đòi hỏi phán đoán đạo đức: tổng hợp tài liệu nền, gỡ băng phỏng vấn, dịch thô, gợi ý tít/sapo/tag, soát chính tả, sinh bản tóm tắt cho nhiều định dạng phát hành. Đó là vùng "trợ lý kỹ thuật" - giúp nhà báo tiết kiệm 30-50% thời gian thao tác để dồn sức cho phần việc thực sự cần con người.

Vùng cốt lõi mà nhà báo phải giữ và không thể ủy thác cho AI gồm: thẩm định nguồn tin và hiện trường, đặt câu hỏi đúng trong phỏng vấn, phán đoán giá trị tin tức trong bối cảnh chính trị - xã hội Việt Nam, đánh giá hệ quả đạo đức của một bài báo, và quan trọng nhất - chịu trách nhiệm trước công chúng và pháp luật về nội dung đã phát hành.

"Ranh giới theo tôi rất đơn giản: AI có thể đề xuất, nhưng quyết định phải thuộc về con người. Mọi nội dung lên trang đều phải có một nhà báo cụ thể đứng tên chịu trách nhiệm. Khi tích hợp AI vào ONECMS, chúng tôi luôn thiết kế theo nguyên tắc "human-in-the-loop" - AI hiển thị gợi ý ở vùng riêng, biên tập viên chủ động chấp nhận, chỉnh sửa hoặc từ chối, và mọi can thiệp của AI đều được ghi log để truy vết khi cần", ông Bùi Công Duyến nói.

Ông Bùi Công Duyến - Giám đốc Sản phẩm - Hệ thống Tòa soạn hội tụ ONECMS.

Từ đó, 4 lớp giá trị mà AI khó hoặc không thể thay thế gồm:

Thứ nhất, tính xác thực có người chịu trách nhiệm - bài báo gắn với phóng viên, biên tập viên, tổng biên tập, cơ quan báo chí có giấy phép. Đây là điều một nội dung do AI sinh ra ẩn danh không có được.

Thứ hai, báo chí có mặt - phóng sự thực địa, phỏng vấn nhân vật, điều tra dài hạn. Khi hàng trăm trang web cùng đăng lại một bản tin AI, người đến tận nơi mới có thông tin gốc.

Thứ ba, bối cảnh và phân tích bản địa. AI phổ thông được huấn luyện trên dữ liệu toàn cầu, hiếm khi hiểu được sắc thái chính trị, văn hóa, ngôn ngữ địa phương. Một nhà báo lâu năm hiểu vì sao một câu nói của lãnh đạo lại quan trọng vào thời điểm cụ thể.

Thứ tư, thương hiệu uy tín - khi một sự kiện chấn động xảy ra, độc giả vào báo nào để xác minh? Đó chính là khoảng trống mà các tòa soạn chuyên nghiệp cần củng cố và biến thành tài sản cốt lõi của mình trong thập kỷ tới.

Kỹ năng quan trọng nhất của nhà báo trong thời đại AI

Khi AI phát triển không ngừng, ông Bùi Công Duyến cho rằng xác minh trở thành kỹ năng số một của nhà báo. Khi nội dung sinh ra dễ dàng và mạng xã hội tràn ngập tin chưa kiểm chứng, nhà báo có khả năng "nói được điều gì là đúng" sẽ là người không thể thay thế. Đây cũng là khâu ít có công cụ tự động nào làm tốt hoàn toàn - con người vẫn phải gọi điện, đến tận nơi, đối chiếu nhân chứng.

Phân tích là khả năng đặt một sự kiện vào bối cảnh - tại sao điều này quan trọng, nó liên quan thế nào đến những gì đã xảy ra trước đó và sẽ dẫn đến điều gì. AI cho ra sự kiện, nhà báo cho ra ý nghĩa.

Kể chuyện vẫn là cốt lõi nhưng đang thay đổi - không chỉ là viết hay, mà là kể trên nhiều định dạng (long-form, podcast, video ngắn, infographic, newsletter...) để tiếp cận các nhóm độc giả khác nhau với cùng một câu chuyện gốc.

Cuối cùng là hiểu công nghệ. Mọi nhà báo cần biết cách dùng AI hiệu quả, biết giới hạn của nó, biết khi nào tin và khi nào nghi ngờ. Đây là "AI literacy" - không cần lập trình, nhưng cần hiểu logic của công cụ mình đang dùng hằng ngày.

Thách thức với các tòa soạn, theo trải nghiệm làm việc với hơn 40 cơ quan báo chí, ông Bùi Công Duyến xếp thứ tự gồm tư duy > nhân lực > hạ tầng.

Tư duy là vấn đề lớn nhất. Nhiều lãnh đạo tòa soạn vẫn nhìn AI ở hai thái cực: hoặc là phép màu "thay thế phóng viên, giảm chi phí", hoặc là mối đe dọa "AI sẽ làm phóng viên thất nghiệp". Cả hai đều sai và đều dẫn đến quyết định tệ. AI là công cụ - như internet hai thập kỷ trước. Tòa soạn nào hiểu nó như công cụ, dùng để giải phóng nhà báo khỏi việc lặp lại, sẽ thắng.

Nhân lực là thách thức thứ hai. Chúng ta thiếu cả hai phía: phóng viên và biên tập viên thuần thục AI, lẫn đội ngũ kỹ thuật hiểu nghiệp vụ báo chí đủ sâu để xây dựng công cụ phù hợp. Đào tạo lại là việc nhiều năm, không thể làm tắt.

Hạ tầng là thách thức nhỏ nhất - vì có thể giải quyết bằng tiền và đối tác công nghệ. CMS hội tụ, tích hợp AI, lưu trữ đám mây - tất cả đã có giải pháp Việt Nam ở mức chi phí phù hợp cho các cơ quan báo chí.

Không thể dùng AI thay thế ngòi bút

Nhà báo Nguyễn Đức Lợi cho biết, bên cạnh việc ứng dụng công nghệ, chúng ta cũng cần quan tâm đến đạo đức nghề nghiệp trong thời đại số. Công nghệ là công cụ, nhưng chính con người mới là chủ thể quyết định cách thức vận hành, kiểm soát và định hướng AI phục vụ lợi ích xã hội và cộng đồng.

Thực tế hiện nay một số tác phẩm báo chí được sáng tạo nhờ sự hỗ trợ một phần của AI hoặc hoàn toàn bằng AI. Việc ứng dụng AI trong báo chí rất cần sự giám sát chặt chẽ của con người. AI không thể thay thế vai trò dẫn dắt, sáng tạo và kiểm duyệt chuyên môn của nhà báo. Công nghệ số và AI đang tạo ra làn sóng thay đổi trong báo chí hiện đại, mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức mới.

Việc tận dụng tối ưu hóa các công việc của nhà báo bằng công nghệ là một phương pháp đang được triển khai hiệu quả. Bởi vậy, cơ quan báo chí cũng cần xây dựng được đội ngũ nhân sự chuyên và mạnh về công nghệ thông tin để phục vụ tốt nhất cho tòa soạn. Học hỏi, trau dồi kinh nghiệm là điều quan trọng trong quá trình hội nhập và phát triển.

Tuy vậy, người làm báo không thể dùng AI để thay thế ngòi bút của mình. Các tòa soạn báo cần nhìn nhận đây là một giải pháp mang tính chiến lược giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung, giúp nhà báo tiết kiệm thời gian, công sức để tập trung vào những nhiệm vụ sáng tạo quan trọng hơn. Điều này đòi hỏi người làm báo dù là thế hệ nào cũng phải có nhận thức rõ ràng, đầy đủ về tính cấp thiết của chuyển đổi số. Từ đó, tự bồi dưỡng, trau dồi cho bản thân những kỹ năng mới về công nghệ; thường xuyên tự học tập, phát huy khả năng sáng tạo, không ngừng học hỏi, sẵn sàng thích ứng để trở thành một nhà báo thời đại 4.0. AI và tương lai của báo chí luôn song hành với nhau.

Khi ai cũng có thể tạo ra một bản tin trong vài giây, và khi mọi bản tin đều trông như đang nói thật, thì câu hỏi không phải là AI có thay thế nhà báo không. Câu hỏi là: nếu nhà báo bị thay thế, ai sẽ trả lời được câu hỏi điều gì là sự thật? Câu trả lời đó không nằm trong bất kỳ mô hình ngôn ngữ nào. Nó nằm trong các tòa soạn - hoặc không nằm ở đâu cả.