Làm giàu kho tàng di sản tư liệu Việt Nam

Những trang sử đi cùng thời gian

Di sản tư liệu thuộc về lớp ký ức đặc biệt khi mỗi văn bản, bản khắc hay tài liệu cổ đều là một chứng cứ lịch sử, mang theo thông tin về con người, xã hội, tư tưởng và những mối quan hệ văn hóa của một thời đại.

Việc hai hồ sơ của Việt Nam được Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) ghi danh ngày 5/11/2026 tại Jakarta (Indonesia) là sự ghi nhận đối với những giá trị tư liệu độc đáo, đồng thời khẳng định khả năng đóng góp của Việt Nam vào việc bảo tồn ký ức chung của khu vực.

Bài ký “Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký” của Trương Hán Siêu, được khắc năm 1343 trên núi Non Nước. (Nguồn: Uỷ ban Quốc gia UNESCO Việt Nam)

Ma nhai trên núi Non Nước gồm 43 văn khắc trực tiếp trên vách đá, có niên đại từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX, sử dụng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ. Những bài thơ, bài ký, đề từ, ngự bút của các vị vua, danh nhân, học giả và thi sĩ được lưu giữ trên núi đá tạo nên một kho tư liệu đặc biệt, kết hợp giá trị lịch sử với nghệ thuật thư pháp và kỹ thuật chạm khắc truyền thống. Giá trị của hệ thống ma nhai còn nằm ở những thông tin về lịch sử dựng nước, giữ nước, đời sống văn học, tín ngưỡng và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa ở Đông Á.

Nếu ma nhai núi Non Nước là những trang sử được khắc trên vách đá, thì 41 văn bia Phố Hiến, có niên đại từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, lại lưu giữ ký ức về một thương cảng quốc tế từng có vị thế quan trọng trong mạng lưới giao thương châu Á. Những văn bia chữ Hán và chữ Nôm hiện được bảo tồn tại các di tích thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên, phản ánh quá trình hình thành, phát triển của đô thị thương cảng, hoạt động giao thương, giao lưu văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng giữa cư dân bản địa với các cộng đồng nước ngoài.

Hai di sản, hai hình thức lưu giữ khác nhau nhưng cùng cho thấy lịch sử Việt Nam luôn có sự vận động, giao lưu và tiếp biến. Những tư liệu này giúp nhận diện rõ hơn vị trí của Việt Nam trong các mối quan hệ khu vực, đồng thời bổ sung những chứng cứ gốc cho nghiên cứu lịch sử, văn học, ngôn ngữ và văn hóa.

Khởi đầu của trách nhiệm bảo tồn

Với hai di sản mới, Việt Nam hiện có 13 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh, gồm bốn di sản tư liệu thế giới và chín di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Con số này phản ánh sự phong phú của kho tàng tư liệu quốc gia, đồng thời cho thấy những chuyển biến trong nhận thức và năng lực nhận diện, lập hồ sơ, bảo vệ các giá trị di sản.

Tuy nhiên, danh hiệu quốc tế không phải đích đến cuối cùng. Đối với di sản tư liệu, việc bảo tồn có những yêu cầu đặc thù bởi nhiều tài liệu đang chịu tác động trực tiếp của thời gian, khí hậu, độ ẩm, ô nhiễm môi trường và hoạt động của con người. Với những văn khắc nằm ngoài trời như ma nhai núi Non Nước, nguy cơ phong hóa, xâm thực tự nhiên càng đòi hỏi giải pháp bảo vệ phù hợp, dựa trên nghiên cứu khoa học và nguyên tắc giữ gìn tính nguyên gốc.

TS. Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch MOWCAP khuyến nghị hai địa phương xây dựng quy hoạch, phương án bảo quản, tu bổ, phục hồi phù hợp pháp luật và hướng dẫn UNESCO. Bà nhấn mạnh việc thực hiện các cam kết trong hồ sơ, đẩy mạnh số hóa và đa dạng hóa hình thức giới thiệu di sản trên cơ sở kế hoạch dài hạn, có nguồn lực và phân công trách nhiệm rõ ràng.

Những văn bia chữ Hán và chữ Nôm hiện được bảo tồn tại các di tích thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên. (Nguồn: Uỷ ban Quốc gia UNESCO Việt Nam)

Theo đó, văn bản cần được phiên âm, dịch nghĩa, chú giải, đối chiếu thư tịch, công bố kết quả có kiểm chứng; cần được diễn giải để công chúng dễ tiếp cận, cũng như đưa vào giáo dục địa phương để thế hệ trẻ nhận thức đây là ký ức chung.

Thứ trưởng Ngô Lê Văn, Chủ tịch Uỷ ban Quốc gia UNESCO Việt Nam cũng khẳng định, Bộ Ngoại giao, Uỷ ban Quốc gia UNESCO Việt Nam luôn đồng hành, phối hợp chặt chẽ cùng các bộ ngành, địa phương trong gìn giữ, phát huy giá trị di sản tư liệu mới ghi danh, hợp tác với UNESCO và các đối tác quốc tế, kết nối nguồn lực, lan tỏa giá trị di sản qua các hoạt động đối ngoại, góp phần nâng cao hình ảnh, vị thế của các địa phương nói riêng và Việt Nam nói chung.