Làm rõ diện mạo Đàn tế Nam Giao Thành Nhà Hồ qua đợt khai quật khảo cổ lần thứ 5

Hội nghị thông báo đầu bờ kết quả khai quật nền đàn 4 và nền đàn 5 Đàn tế Nam Giao – Thành Nhà Hồ.

Sáng 18/9, tại Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, Ban Quản lý Di sản và Viện khảo cổ học tổ chức hội nghị thông báo đầu bờ kết quả khai quật nền đàn 4 và nền đàn 5 Di tích Đàn tế Nam Giao, Thành Nhà Hồ, với sự tham dự của các chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực khảo cổ, đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đại diện chính quyền địa phương, các cán bộ chuyên môn và các cơ quan báo chí.

Thực hiện Quyết định số 3691/QĐ-BVHTTDL, ngày 17/10/2025 của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch về việc Khai quật Khảo cổ (khu vực nền 4 và nền 5 của Đàn tế Nam Giao - Tây Đô (phần còn lại) thuộc Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, Viện Khảo cổ học và Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa đã tiến hành khai quật khảo cổ tại khu vực nền đàn 4 và nền đàn 5 Di tích Đàn tế Nam Giao, Thành Nhà Hồ.

 Khu vực nền đàn 4 và nền đàn 5 sau khi được khai quật, nghiên cứu và ghi nhận các dấu tích kiến trúc.

Đợt khai quật lần thứ năm (2025 - 2026) tại Cấp nền 4 và Cấp nền 5 đã làm sáng tỏ thêm một cách khá toàn diện quy mô, kết cấu và ranh giới của hai cấp nền thấp nhất trong hệ thống 5 cấp nền đàn tế Nam Giao. Kết hợp với kết quả của bốn đợt khai quật trước (2004, 2007, 2008, 2009 - 2010), đến nay về cơ bản đã có thể dựng lại được bức tranh tổng thể về mặt bằng kiến trúc của toàn bộ đàn tế Nam Giao - Thành Nhà Hồ trên cả 5 cấp nền. Cụm kiến trúc phía tây Cấp nền 4 - với quy mô lớn nhất trong khu nội đàn và vị trí đối xứng Giếng Vua - có nhiều khả năng chính là Trai Cung, nơi nhà vua trai giới, thanh tẩy trước khi hành lễ tế Giao.

Nhận định này, vốn đã được nhiều nhà nghiên cứu nêu ra dựa trên các đợt khảo sát trước, nay tiếp tục được củng cố bằng dữ liệu khai quật mới, đặc biệt là bố cục kiến trúc khép kín và mối liên hệ trực tiếp với Giếng Vua. Hệ thống công trình phụ trợ - tường bao, cổng (đặc biệt là kiến trúc cổng vì 3 cột hiếm gặp), đường lát đá, hệ thống thoát nước nhiều tầng lớp - cho thấy trình độ quy hoạch và kỹ thuật xây dựng khá cao của vương triều Hồ, cùng khả năng tổ chức thi công quy mô lớn trong một thời gian ngắn. Di vật thu được (vật liệu kiến trúc, đồ gốm men, đồ sành) có niên đại thống nhất trong khung thời gian Trần - Hồ, phù hợp với thời gian xây dựng và sử dụng của đàn tế (1402-1407), đồng thời phản ánh sự kế thừa liên tục các truyền thống chế tác vật liệu, đồ dùng từ thời Trần sang thời Hồ.

 Từ những dấu tích dưới lòng đất, diện mạo Đàn tế Nam Giao thời Hồ từng bước được làm rõ.

Kết quả khai quật cung cấp thêm bằng chứng khảo cổ học củng cố nhận định rằng: đàn tế Nam Giao được quy hoạch, xây dựng đồng bộ ngay từ đầu dưới thời vua Hồ Hán Thương (tháng 8/1402), phù hợp với ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Việt sử ký tiền biên.

Đàn tế Nam Giao thuộc Di sản thế giới Thành Nhà Hồ, tọa lạc trên địa bàn xã Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa (trước là xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa). Tổng diện tích khoảng 4,3ha, toàn bộ di tích gồm 5 cấp nền kết cấu từ cao xuống thấp.

Đàn tế Nam Giao là nơi cử hành lễ tế Giao - nghi lễ tế cáo trời đất quan trọng bậc nhất của một vương triều phong kiến, do đích thân nhà vua chủ trì. Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Nhâm Ngọ (1402), tháng 8, Hán Thương sai đắp đàn Giao ở Đốn Sơn để làm lễ tế Giao... Lệ cũ của đời trước có đặt ra ba bậc lễ nghi, cứ 3 năm một lần làm đại lễ... 2 năm thì làm Trung lễ... hàng năm làm Tiểu lễ...” (Đại Việt sử ký Toàn thư 1998 Tập 2, tr.203).

 Kết quả khai quật lần thứ 5 góp phần hoàn thiện nhận thức về tổng thể Đàn tế Nam Giao trên cả 5 cấp nền.

Đại Việt sử ký tiền biên cũng ghi chép tương tự, đồng thời cho biết đây là lần đầu tiên nghi lễ này được tổ chức trong lịch sử các vương triều Việt Nam: “Nhâm Ngọ, Hán Thương Thiệu Thành năm thứ 2 (1402), tháng 8, Hán Thương xây dựng đàn tế Giao ở Đốn Sơn, làm lễ tế Giao, đại xá. Ngày ấy, Hán Thương ngồi kiệu chạm mây rồng, đi từ Cửa Nam ra, các cung tần bách quan mệnh phụ, thứ tự theo hầu. Thời Trần chưa từng làm lễ tế Giao, Hán Thương bắt đầu làm” (Đại Việt Sử ký Tiền biên 1977, tr.513). Có thể nói đây là công trình có vai trò quan trọng bậc nhất đối với triều đại nhà Hồ trong lịch sử các vương triều phong kiến Việt Nam.

Kết quả cuộc khai quật lần thứ 5 có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác quản lý, bảo vệ di sản thế giới Thành Nhà Hồ, có giá trị thực tiễn lớn trong việc phát huy giá trị của khu di sản, góp phần cung cấp tư liệu hiện thực cho việc nghiên cứu khoa học lịch sử, khoa học bảo tồn, tăng cường tiềm năng du lịch cho tỉnh Thanh Hóa và nâng cao ý nghĩa giáo dục truyền thống. Đây cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc thực hiện cam kết của UBND tỉnh Thanh Hóa với UNESCO, Ủy Ban Di sản Thế giới và Luật Di sản văn hóa, làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phục dựng di tích trong thời gian tiếp theo.