Làm rõ tiêu chí “thật cần thiết” khi Nhà nước thu hồi đất

Sáng 19/8, Quốc hội nghe Tờ trình tóm tắt của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra tóm tắt về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024.

Chuyển từ “bồi thường tài sản” sang “tái thiết cuộc sống”

Theo tờ trình của Chính phủ, ba mục tiêu chủ yếu được đặt ra khi sửa đổi Luật là thể chế đầy đủ, kịp thời các chủ trương, quan điểm của Đảng về đổi mới chính sách, pháp luật đất đai; giải quyết những vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn thi hành Luật, phục vụ mục tiêu tăng trưởng “hai con số”; xây dựng mô hình quản lý đất đai hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả thông qua đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng trình bày tờ trình. Ảnh: Quochoi.vn

Trên cơ sở Nghị quyết số 21-NQ/TW và kết quả tổng kết thi hành Luật Đất đai năm 2024, Chính phủ đề xuất 7 nhóm chính sách cho lần sửa đổi này.

Trước hết, công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được đổi mới theo hướng kết hợp giữa phân bổ chỉ tiêu sử dụng đất với tổ chức không gian phát triển, phân vùng sử dụng đất và khoanh định các khu vực cần bảo vệ; sắp xếp hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất theo hướng tinh gọn, giảm số lượng, tiến tới chỉ xây dựng một quy hoạch thống nhất trong phạm vi một đơn vị hành chính.

Cơ chế giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất được hoàn thiện theo hướng công khai, minh bạch, cạnh tranh; lựa chọn nhà đầu tư có đủ năng lực và sử dụng đất hiệu quả. Dự thảo sẽ quy định rõ các trường hợp đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án có sử dụng đất; đầy đủ căn cứ, điều kiện, tiêu chí, trình tự, trách nhiệm và cơ chế kiểm tra, giám sát đối với từng phương thức tiếp cận đất đai.

Đối với thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, định hướng sửa đổi là quy định rõ hơn tiêu chí dự án, phạm vi thu hồi đất; bổ sung quy định thu hồi đất, phát triển quỹ đất vùng phụ cận các công trình kết cấu hạ tầng.

Chính sách sẽ chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”; ưu tiên người có đất ở bị thu hồi được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ.

Về tài chính đất đai và giá đất, giá đất do Nhà nước quyết định dựa trên dữ liệu, phương pháp khoa học, công khai, minh bạch; kết nối liên thông giữa dữ liệu đất đai với các dữ liệu chuyên ngành liên quan; không để bị thao túng giá, hình thành giá ảo; điều tiết hợp lý giá trị tăng thêm từ đất.

Chính phủ cũng định hướng mở rộng cơ chế sử dụng đất kết hợp đa mục đích nhưng có cơ chế quản lý, kiểm soát; hoàn thiện quy định về công trình trên không, công trình ngầm, đất hình thành từ hoạt động lấn biển; thúc đẩy tập trung, tích tụ đất đai và phát triển thị trường quyền sử dụng đất.

Cùng với đó là đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền; hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia; xử lý các tồn tại lịch sử trong cấp giấy chứng nhận; tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm, khắc phục tình trạng không sử dụng đất, để đất hoang hóa, ô nhiễm, suy thoái.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm; Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và các đại biểu tham dự phiên họp sáng 19/8. Ảnh: Quochoi.vn

Cần có phương án khả thi, đổi mới thực chất

Tại báo cáo thẩm tra, Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết, cấp bách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật song song với quá trình hoàn thiện chính sách, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ Nghị quyết số 21-NQ/TW và các nghị quyết, chỉ thị, kết luận liên quan.

Về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và phân loại đất, Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhận thấy nội dung chính sách và quy định cụ thể tại dự thảo Luật chưa đáp ứng yêu cầu “chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị hiện đại về đất đai” và mục tiêu “đưa đất đai thực sự trở thành nguồn lực chiến lược, lợi thế cạnh tranh và động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới”.

Do đó, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát kỹ lưỡng, đề xuất phương án “thực sự đột phá, khả thi, có sự đổi mới thực chất”; tiếp tục nghiên cứu theo hướng chỉ phân loại thành các loại đất hợp lý, thực sự cần thiết để quản lý theo chỉ tiêu như đất trồng lúa, đất rừng, đất quốc phòng, đất an ninh. Các loại đất còn lại không quản lý theo chỉ tiêu cứng mà quản lý theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội.

Ủy ban cũng đề nghị làm rõ “quy hoạch thống nhất của đơn vị hành chính cấp tỉnh” là một quy hoạch mới hay thay thế quy hoạch tỉnh, quy hoạch chung thành phố; bảo đảm nội dung đất đai không phải một cấu phần “riêng rẽ”, “độc lập” hoặc “phép cộng vật lý” đơn thuần với các cấu phần định hướng phát triển khác.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Ngọc Bảo trình bày báo cáo thẩm tra. Ảnh: Quochoi.vn

Kế hoạch sử dụng đất cấp xã phải thực sự đơn giản, không chồng lấn hoặc xung đột với các quy hoạch khác, không tiếp tục “chẻ nhỏ” chỉ tiêu tại quy hoạch sử dụng đất; không làm phát sinh thủ tục hành chính hoặc tạo rào cản đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đối với giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, cơ quan thẩm tra cho rằng đề xuất thành lập đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND cấp xã để thực hiện chức năng của tổ chức phát triển quỹ đất là “hết sức đáng quan ngại”, do chưa rõ cơ sở chính trị, cơ sở thực tiễn và sự phù hợp với pháp luật có liên quan.

Về thu hồi đất, báo cáo thẩm tra nhận định một số trường hợp chưa thể hiện rõ và thuyết phục về tính chất “thật cần thiết” theo Hiến pháp, tiềm ẩn nguy cơ bị lạm dụng, như dự án đầu tư xây dựng khu đô thị, dự án thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất, dự án tạo quỹ đất để thanh toán dự án theo hợp đồng BT.

Cơ quan thẩm tra đề nghị quy định rõ tiêu chí dự án thuộc phạm vi thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; rà soát kỹ những trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hoặc trước khi hoàn thành việc bố trí tái định cư.

Về tài chính đất đai và giá đất, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị xây dựng cơ chế xác định giá đất cho sản xuất, kinh doanh bảo đảm hợp lý, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, thúc đẩy đầu tư, phát triển doanh nghiệp, tạo việc làm, đóng góp tăng trưởng và bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước.

Bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất và các tỷ lệ phải có thể điều chỉnh tăng hoặc giảm, phù hợp với mục tiêu huy động nguồn lực đất đai cho phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ. Đồng thời, cần tách bạch việc xác định giá đất với cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; chỉ quy định tại Luật những nội dung mang tính nguyên tắc về giá đất, giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm linh hoạt, phù hợp với thực tiễn.