Làm sao để bảo vệ người mua kim cương khi thị trường 'vàng thau lẫn lộn'?

Thử thách niềm tin với thị trường kim cương

Có những tài sản được mua không chỉ vì giá trị vật chất, mà còn vì niềm tin. Với nhiều người, một viên kim cương là khoản tích lũy, đồng thời cũng được kỳ vọng có thể bảo toàn giá trị theo thời gian.

Thế nhưng, khi hàng loạt thông tin tiêu cực liên tiếp xuất hiện, điều khiến người mua lo lắng không chỉ là biến động của thị trường, mà còn là câu hỏi liệu niềm tin họ đã đặt vào viên kim cương ấy có còn nguyên vẹn.

Thị trường kim cương đang đứng trước thử thách lớn về niềm tin.

Vụ triệt phá đường dây buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương xuyên quốc gia không chỉ phơi bày một mắt xích trong hoạt động buôn lậu và trốn thuế, mà còn khiến một nỗi lo lớn hơn hiện hữu: Liệu những viên kim cương không rõ nguồn gốc có thể được "hợp thức hóa" để len lỏi vào thị trường như hàng chính hãng?

Trong khi vụ án đang “nóng” hơn bao giờ hết, thị trường kim cương vẫn còn phải đối mặt với hàng loạt thông tin tiêu cực, từ nghi vấn kim cương không rõ nguồn gốc, hàng kém chất lượng đến những tin đồn về việc đánh tráo sản phẩm. Những sự việc liên tiếp xảy ra đã đẩy niềm tin của người tiêu dùng xuống mức thấp nhất, khi giá trị của một viên kim cương không chỉ nằm ở vẻ ngoài lấp lánh mà còn ở sự minh bạch về nguồn gốc và cam kết của người bán.

Nỗi bất an ấy càng lớn hơn khi nhiều khách hàng muốn bán lại tài sản của mình nhưng phải xếp hàng chờ thu mua, nhận giấy hẹn thanh toán kéo dài từ nhiều tuần đến nhiều tháng. Thậm chí, có người tìm đến cửa hàng nơi từng mua sản phẩm thì chỉ thấy cửa đóng then cài, treo thông báo sửa chữa hoặc tạm ngừng hoạt động, trong khi nhiều doanh nghiệp trước đó chỉ chấp nhận thu mua chính những viên kim cương do mình bán ra.

Khi niềm tin bị thử thách từ nhiều phía, người mua dường như trở thành đối tượng chịu nhiều rủi ro nhất nhưng lại ít được nhắc đến nhất. Họ không chỉ đối mặt với nỗi lo về chất lượng, nguồn gốc của tài sản đã bỏ ra số tiền lớn để sở hữu, mà còn đứng trước nguy cơ tài sản mất tính thanh khoản nếu thị trường tiếp tục rơi vào vòng xoáy khủng hoảng niềm tin.

Không "bỏ rơi" khách hàng mua kim cương

Trước thực trạng nhiều người mua kim cương lo ngại về khả năng thanh khoản, cũng như phản ánh việc một số cửa hàng chậm trễ hoặc né tránh thực hiện cam kết thu mua lại, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội) cho rằng, thị trường kim cương hiện nay đặt ra nhiều lo ngại không chỉ về nguồn gốc, chất lượng hàng hóa mà còn về cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sau giao dịch. Về pháp lý, cần phân biệt rõ giữa nghĩa vụ thu mua lại sản phẩm và nghĩa vụ bảo đảm chất lượng, nguồn gốc, tính trung thực của hàng hóa.

Theo Luật sư Tuấn, pháp luật hiện hành không quy định doanh nghiệp kinh doanh kim cương bắt buộc phải thu mua lại sản phẩm đã bán, trừ trường hợp nghĩa vụ này được thỏa thuận trong hợp đồng, điều kiện giao dịch chung, chính sách bán hàng hoặc được doanh nghiệp công khai cam kết.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội).

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận là nền tảng của giao dịch dân sự; Điều 385 quy định hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về quyền và nghĩa vụ dân sự. Vì vậy, nếu doanh nghiệp không cam kết thu mua lại thì việc từ chối mua lại, kể cả với kim cương có giá trị lớn, về nguyên tắc không phải hành vi vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp đã quảng bá, tư vấn hoặc cam kết bằng văn bản về chính sách thu mua lại để tạo niềm tin cho khách hàng nhưng sau đó né tránh, kéo dài thời gian hoặc từ chối không có căn cứ thì có thể bị xem là vi phạm nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc vi phạm cam kết với người tiêu dùng.

Đối với trường hợp doanh nghiệp đã nhận lại kim cương nhưng chỉ giao giấy hẹn và liên tục kéo dài thời gian thanh toán, cần căn cứ vào thỏa thuận giữa các bên. Nếu giao dịch mua lại đã được xác lập thì doanh nghiệp phải thanh toán đúng thời hạn theo Bộ luật Dân sự năm 2015. Việc cố tình kéo dài, không có lý do chính đáng hoặc chiếm giữ tài sản trong thời gian dài có thể bị coi là vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và phải bồi thường thiệt hại nếu gây tổn thất cho khách hàng.

Đáng lưu ý, nếu doanh nghiệp ngay từ đầu sử dụng chính sách thu mua lại để thu hút khách hàng nhưng thực tế không có khả năng hoặc không có thiện chí thực hiện, thậm chí có dấu hiệu gian dối nhằm chiếm giữ tài sản hoặc chiếm đoạt tiền của khách hàng thì tùy tính chất vụ việc có thể bị xem xét trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự.

Ở khía cạnh khác, việc doanh nghiệp từ chối giải quyết khi khách hàng nghi ngờ về chất lượng hoặc nguồn gốc viên kim cương do chính mình bán ra cũng là vấn đề đáng quan ngại. Theo Điều 21 và Điều 22 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, doanh nghiệp có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết khiếu nại và chứng minh tính chính xác của thông tin đã cung cấp khi phát sinh tranh chấp. Nếu không chứng minh được hàng hóa đúng chất lượng, nguồn gốc như đã công bố thì phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Theo Luật sư Tuấn, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu quy định pháp luật mà là nhiều giao dịch kim cương có giá trị lớn nhưng các cam kết về thu mua lại, phương thức định giá, thời hạn thanh toán hay trách nhiệm kiểm định chỉ được tư vấn bằng lời nói, không được thể hiện bằng văn bản. Khi xảy ra tranh chấp, người tiêu dùng vì thế gặp nhiều khó khăn trong việc chứng minh nội dung cam kết của doanh nghiệp.

"Với các sản phẩm có giá trị lớn như kim cương, điều thị trường cần không chỉ là chất lượng hàng hóa mà còn là sự minh bạch trong chính sách hậu mãi và cơ chế thu mua lại. Một thị trường phát triển bền vững phải được xây dựng trên niềm tin của người tiêu dùng thông qua việc thực hiện đầy đủ các cam kết, minh bạch thông tin và trách nhiệm của doanh nghiệp đối với sản phẩm do mình cung cấp", luật sư Tuấn nhấn mạnh.

Khách hàng cần làm gì khi phát hiện kim cương giả, kém chất lượng

Theo luật sư Tuấn, trong trường hợp phát hiện viên kim cương có dấu hiệu không đúng chất lượng, không đúng thông tin đã được quảng cáo hoặc không phù hợp với chứng thư, người tiêu dùng cần bình tĩnh, thực hiện đúng trình tự để thu thập chứng cứ và bảo vệ quyền lợi của mình, thay vì chỉ phản ánh trên mạng xã hội mà không có đủ cơ sở pháp lý.

Trước hết, người tiêu dùng cần bảo quản nguyên trạng sản phẩm, không tự ý sửa chữa, gia công hoặc thay đổi hiện trạng viên kim cương vì đây là chứng cứ quan trọng nếu phát sinh tranh chấp.

Tiếp đó, nên kiểm định lại sản phẩm tại một tổ chức giám định độc lập, có uy tín và năng lực chuyên môn, đồng thời lưu giữ đầy đủ kết quả giám định, hình ảnh, video và các tài liệu liên quan. Mặc dù kết quả giám định không phải căn cứ duy nhất xác định trách nhiệm của doanh nghiệp, nhưng đây là chứng cứ quan trọng phản ánh chất lượng thực tế của sản phẩm.

Song song với đó, người tiêu dùng cần lưu giữ toàn bộ hồ sơ giao dịch như hợp đồng (nếu có), hóa đơn, chứng thư giám định, phiếu bảo hành, chính sách thu mua lại, catalogue, tài liệu quảng cáo, email, tin nhắn, ghi âm hoặc các tài liệu thể hiện cam kết của doanh nghiệp. Đây sẽ là căn cứ để xác định doanh nghiệp đã cung cấp thông tin gì và có thực hiện đúng cam kết hay không.

Theo Điều 4 và Điều 9 của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin trung thực, được bảo đảm quyền lợi hợp pháp và yêu cầu bồi thường thiệt hại khi hàng hóa không đúng chất lượng hoặc không đúng nội dung đã công bố.

Sau khi có căn cứ ban đầu, người tiêu dùng nên gửi văn bản khiếu nại đến doanh nghiệp, yêu cầu kiểm tra lại sản phẩm và đưa ra phương án giải quyết như đổi hàng, hoàn tiền, giảm giá hoặc bồi thường. Theo đó, doanh nghiệp có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết khiếu nại và chịu trách nhiệm đối với thông tin đã cung cấp.

Nếu doanh nghiệp không hợp tác hoặc giải quyết không thỏa đáng, người tiêu dùng có thể khiếu nại đến cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc cơ quan quản lý thị trường; khởi kiện tại Tòa án yêu cầu hủy hợp đồng, hoàn trả tiền, bồi thường theo Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023. Trường hợp có dấu hiệu gian dối, sử dụng chứng thư giả hoặc hành vi có dấu hiệu tội phạm, người tiêu dùng có quyền tố giác đến cơ quan điều tra theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Từ góc độ thực tiễn, luật sư Tuấn cho rằng người tiêu dùng không nên chỉ quan tâm đến giá trị của viên kim cương mà cần đặc biệt chú trọng tính pháp lý của giao dịch. Đối với sản phẩm có giá trị lớn, cần yêu cầu doanh nghiệp cung cấp chứng thư giám định từ tổ chức uy tín, hóa đơn đầy đủ, chính sách bảo hành và thu mua lại bằng văn bản; đồng thời lưu giữ toàn bộ hồ sơ trong suốt quá trình sở hữu.

Nếu kết quả giám định của một tổ chức có đủ năng lực chuyên môn xác định viên kim cương không đúng với thông tin doanh nghiệp đã công bố hoặc cam kết khi bán, doanh nghiệp có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Đối với việc xử lý vi phạm, nếu có căn cứ cho thấy doanh nghiệp cố ý quảng cáo sai sự thật hoặc cung cấp thông tin gian dối về chất lượng, nguồn gốc hay đặc tính của kim cương, tùy tính chất và mức độ vi phạm có thể bị xử lý theo Luật Quảng cáo năm 2012, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và các nghị định xử phạt vi phạm hành chính.

Nghiêm trọng hơn, nếu cơ quan chức năng xác định doanh nghiệp ngay từ thời điểm giao kết đã sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, như cố ý cung cấp kim cương không đúng chất lượng, giả mạo chứng thư giám định hoặc che giấu bản chất hàng hóa, thì hành vi này không chỉ dừng lại ở tranh chấp dân sự mà còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Tuy nhiên, việc khởi tố vụ án hình sự hay không vẫn phụ thuộc vào kết quả điều tra và đánh giá chứng cứ của cơ quan tiến hành tố tụng.