Lầm tưởng zona là 'giời leo' - hiểm họa khôn lường với người cao tuổi

Từ sự chủ quan đến những cơn đau dai dẳng

Bệnh zona thần kinh (Herpes Zoster) là một bệnh lý truyền nhiễm do sự tái hoạt động của vi rút Varicella-Zoster (VZV) - cùng một tác nhân sinh học gây ra bệnh thủy đậu ở trẻ em.

Sự nguy hiểm của zona không chỉ nằm ở những tổn thương cấp tính trên bề mặt da mà là di chứng tàn phá hệ thần kinh. Ảnh minh họa

Theo các dữ liệu dịch tễ học, virus này tồn tại tiềm ẩn ở hơn 90% người trưởng thành. Tuy nhiên, tại Việt Nam, sự nhầm lẫn tai hại giữa zona thần kinh và các bệnh lý ngoài da thông thường (dân gian gọi là "giời leo") đã dẫn đến thái độ chủ quan trong việc điều trị. Nhiều người bệnh đã tự ý đắp lá, bôi thuốc truyền miệng, bỏ lỡ "thời điểm vàng" (72 giờ đầu) để can thiệp bằng thuốc kháng virus, dẫn đến hệ lụy vô cùng nghiêm trọng.

Sự nguy hiểm của zona không chỉ nằm ở những tổn thương cấp tính trên bề mặt da mà là di chứng tàn phá hệ thần kinh, điển hình nhất là chứng đau thần kinh sau zona (PHN). Đây là một trong những bệnh lý thách thức nền y học thế giới, khi cơn đau kéo dài nhiều tháng, thậm chí hàng chục năm sau khi các vết mụn nước đã lành lặn.

TS.BS Trịnh Tú Tâm, Trưởng khoa Chẩn đoán hình ảnh và điện quang can thiệp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, đã chia sẻ về sự khốc liệt của biến chứng này. Trong hơn 15 năm công tác, bác sĩ đã chứng kiến nhiều bệnh nhân rơi vào tuyệt vọng vì đau đớn. Điển hình là trường hợp một người đàn ông bị đau sau zona ở vùng thành ngực. Bệnh nhân đã chịu đựng tình trạng này hơn ba năm trước khi đến khám.

"Khi đến khám, người bệnh chỉ có thể mặc áo sơ mi bằng cách xỏ tay vào bên không đau, còn bên bị đau thì chỉ khoác nhẹ ra ngoài. Bởi chỉ cần một lớp áo chạm vào vùng da tổn thương cũng gây ra những cơn đau dữ dội. Bệnh nhân chia sẻ rằng suốt ba năm trời, ông gần như không mặc áo ở nhà, bất kể mùa đông hay mùa hè, vì không chịu nổi cảm giác đau", TS.BS Trịnh Tú Tâm cho biết.

Những cơn đau được mô tả như điện giật, dao đâm này khiến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân giảm sút nghiêm trọng. Họ gần như mất liên lạc với bạn bè, hạn chế giao tiếp, mất ăn, mất ngủ và rơi vào trạng thái mặc cảm, suy kiệt thể chất lẫn tinh thần.

Dù gánh nặng từ biến chứng là rất rõ ràng, nhưng "khoảng mù" nhận thức trong cộng đồng vẫn chưa được thu hẹp. Khảo sát toàn cầu của Tập đoàn y tế GSK công bố tháng 3/2026 (thực hiện trên 6.000 người từ 50 tuổi trở lên tại 10 quốc gia, bao gồm Việt Nam) cho thấy 78% người mắc bệnh mạn tính lo ngại zona làm gián đoạn sinh hoạt, nhưng có tới 54% chưa từng chủ động thảo luận với bác sĩ về căn bệnh này.

Lý giải về "khoảng mù" nhận thức này, Tiến sĩ Elena DeAngelis, Giám đốc Y khoa GSK Việt Nam cho biết: “Mặc dù người trưởng thành nhận thức được tầm quan trọng của việc quản lý định kỳ đối với các bệnh lý mạn tính, nhưng nhiều người vẫn chưa hiểu rõ về tác động sâu rộng của chúng đến hệ miễn dịch. Cùng với sự suy giảm miễn dịch tự nhiên theo tuổi tác, các tình trạng như đái tháo đường hay bệnh thận cũng ảnh hưởng đến hệ thống miễn dịch của cơ thể. Các bệnh lý mạn tính khác như bệnh tim mạch, COPD hay hen suyễn cũng làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh zona. Việc hiểu rõ các yếu tố nguy cơ này là cần thiết để đưa việc phòng ngừa zona trở thành một phần ưu tiên trong các cuộc thảo luận về lão hóa khỏe mạnh”.

"Cú đánh kép" trên nền bệnh lý mạn tính

Sự chủ quan trong nhận thức càng trở nên nguy hiểm khi zona thần kinh tấn công vào nhóm người trên 50 tuổi đang mắc các bệnh lý mạn tính. Khảo sát của GSK chỉ rõ, có đến 25% số người được hỏi lầm tưởng rằng tình trạng bệnh nền không hề làm tăng nguy cơ mắc zona. Thực tế y khoa lại chứng minh điều hoàn toàn ngược lại, các bệnh lý mạn tính kết hợp cùng sự suy giảm miễn dịch tự nhiên do tuổi tác đã tạo ra một "lỗ hổng" lý tưởng để virus VZV tái hoạt động.

Người bệnh cần chủ động đi khám để tránh hệ lụy do bệnh zona thần kinh gây ra. Ảnh minh họa

Giới chuyên môn định danh sự tương tác qua lại này là hiện tượng "cú đánh kép". Ở góc độ thứ nhất, các bệnh nền mạn tính làm suy kiệt hàng rào bảo vệ tự nhiên. Các thống kê chỉ ra rằng, người mắc bệnh tim mạch có nguy cơ mắc zona cao hơn khoảng 34%, trong khi con số này ở bệnh nhân đái tháo đường và bệnh thận mạn lần lượt là khoảng 38% và 29% so với dân số chung. Ở góc độ thứ hai, sự xuất hiện của zona kích hoạt phản ứng viêm toàn thân mạnh mẽ, đẩy nhanh tiến trình chuyển biến xấu của các bệnh nền.

Minh chứng rõ nét nhất cho "cú đánh kép" này được ghi nhận từ thực tiễn cấp cứu lâm sàng. TS.BS Trần Hòa - Trưởng đơn vị Can thiệp nội tim mạch, Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh cho biết: "Chúng tôi từng gặp bệnh nhân 56 tuổi có tiền sử đái tháo đường và tăng huyết áp nhập viện vì nhồi máu cơ tim. Sau can thiệp, bệnh nhân vẫn xuất hiện cơn đau ngực kéo dài. Khi thăm khám kỹ, các bác sĩ phát hiện thêm dấu hiệu của zona. Trường hợp này cho thấy ở người có bệnh mạn tính, các nhiễm trùng như zona có thể diễn tiến nặng và phức tạp hơn".

Đối với bệnh nhân đái tháo đường, cơn đau căng thẳng tột độ từ zona sẽ làm giải phóng các hormone gây kháng insulin khiến đường huyết mất kiểm soát nghiêm trọng. Tương tự, với bệnh nhân hô hấp (hen suyễn, COPD), virus có thể kích hoạt các đợt kịch phát cấp tính, khiến chức năng phổi suy giảm nhanh chóng và gia tăng tỷ lệ phải nhập viện điều trị nội trú.

Đứng trước gánh nặng bệnh tật ngày càng gia tăng ở dân số già hóa, các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân cần bỏ ngay tâm lý chủ quan. Việc xóa bỏ thói quen tự chữa bệnh truyền nhiễm bằng các mẹo dân gian là yêu cầu tiên quyết.

Cùng với đó, việc chủ động cập nhật kiến thức, tích cực tham vấn y tế và đưa công tác dự phòng zona thần kinh vào lộ trình quản lý bệnh mạn tính định kỳ chính là "lá chắn" tối ưu nhất. Theo các bác sĩ, sự thay đổi trong tư duy y tế dự phòng không chỉ giúp người cao tuổi tránh được những cơn đau thấu xương mà còn bảo vệ thành quả kiểm soát bệnh nền, hướng đến một tiến trình lão hóa an toàn, khỏe mạnh.