Làng chài nơi ngã ba sông
Dưới chân Tượng đài Chiến thắng Sông Lô, nơi dòng sông Chảy hòa vào sông Lô xuôi về hạ lưu, từng có một làng chài lênh đênh trên sóng nước, sống cảnh gạo chợ, nước sông, không tấc đất cắm dùi suốt bao năm tháng. Hơn ba thập niên lên bờ định cư, cuộc sống của người dân dần ổn định, nhiều gia đình đã khấm khá. Thế nhưng, nghiệp sông nước dường như vẫn còn nặng duyên nợ với những ngư dân vốn thuộc từng dòng chảy, con nước hơn cả ruộng đồng, vườn tược...
Gạo chợ, nước sông
Gần chính ngọ, anh Nguyễn Văn Mạnh (thôn Vân Cương, xã Đoan Hùng) vẫn uể oải ngồi bên bàn trà đặt trong sân. Con cái đã trưởng thành, ra ở riêng, vợ đi bán bưởi thuê từ sáng sớm, căn nhà chỉ còn mình anh. Quanh ra quanh vào mãi cũng chán, chân tay thừa thãi nhưng chẳng biết làm gì. Vốn chỉ quen nghề sông nước và đi làm thuê, nay đã ngoài ngũ tuần, sức vóc không còn như trước, nhà lại neo người nên cũng chẳng thể lang bạt, ai thuê gì làm nấy. Anh vẫn cố bám trụ với nghề cá, nhưng những ngày gần đây, thủy điện xả nước khiến dòng chảy xiết, mực nước dâng cao, có đưa thuyền đi cũng chỉ tốn tiền dầu máy chứ chẳng mong thu được gì.
Cũng như nhiều người trung niên trong thôn, ký ức về những ngày tháng sống trên sông chưa bao giờ phai nhạt trong tâm trí anh Mạnh. Theo lời kể, trước thập niên 90 của thế kỷ trước, gia đình anh là một trong hơn 20 hộ dân thuộc làng chài Vân Tập, neo đậu ngay dưới chân Tượng đài Chiến thắng Sông Lô, nơi sông Chảy hợp lưu với sông Lô. Cả làng khi ấy chỉ có hơn 20 chiếc bè mảng ghép bằng tre, nứa, phía trên dựng túp lều lợp lá làm nơi sinh sống của mỗi gia đình.

Làng chài Vân Tập xưa neo đậu dưới chân Tượng đài Chiến thắng Sông Lô, nơi sông Chảy hợp lưu với sông Lô.
Anh Mạnh là con thứ 8 trong gia đình có 13 người con, sinh ra, lớn lên và trưởng thành trên chiếc bè chật hẹp. Khi hai người anh trai lập gia đình, mỗi người được bố mẹ chia cho một chiếc thuyền nhỏ neo vào thân bè, vừa làm phương tiện mưu sinh, vừa tạo không gian sinh hoạt riêng. Cuộc sống thiếu thốn đủ bề, nhiều gia đình không có hộ khẩu, giấy tờ tùy thân. Trẻ nhỏ được bố mẹ gửi đến trường làng, học đến khi biết đọc, biết viết rồi lại trở về sông nước. Bản thân anh Mạnh cũng chỉ học hết lớp 3; nhiều anh chị em trong gia đình và bạn bè cùng trang lứa thậm chí chưa một ngày đến lớp, không biết mặt chữ.
Mưu sinh trên sông, mọi nhu cầu sinh hoạt đều trông cậy vào dòng nước và nguồn thủy sản khá dồi dào nơi ngã ba sông thời bấy giờ. Thả câu, quăng chài, giăng lưới là có cá, có tôm. Ngoài phục vụ bữa ăn hằng ngày, sản vật đánh bắt được còn được các bà, các mẹ mang lên chợ đổi lấy gạo, dầu, mắm muối và những nhu yếu phẩm cần thiết. Cuộc sống gói gọn trong mấy chữ “gạo chợ, nước sông” là vậy. Trẻ nhỏ vừa cứng chân chạy nhảy đã biết bơi lội như rái cá, thuộc từng luồng nước, con nước, tập tính các loài thủy sản để phụ giúp bố mẹ đánh bắt.

Anh Nguyễn Văn Mạnh khoe con cá tầm được nuôi trong lồng của gia đình.
Dẫu không đến mức thiếu đói, cuộc sống lênh đênh trên sông vẫn kéo theo nhiều hệ lụy. Trẻ em ít có cơ hội học hành đến nơi đến chốn; khi ốm đau, bệnh tật, việc tiếp cận các dịch vụ y tế gặp không ít khó khăn. Việc thiếu giấy tờ tùy thân, không có nơi cư trú ổn định còn khiến người dân gặp trở ngại trong tiếp cận các chính sách và thực hiện những quyền lợi chính đáng. Bởi vậy, từ đầu những năm 90 của thế kỷ trước, chính quyền địa phương đã nhiều lần đến vận động, thuyết phục bà con lên bờ định cư.
“Nghe theo chủ trương của chính quyền, gia đình tôi cùng các hộ dân làng chài lần lượt rời những chiếc bè tạm bợ, chọn dải đất ven sông, gần khúc sông đã gắn bó bao năm để dựng nhà, ổn định cuộc sống. Năm 1993, khi tôi tròn 21 tuổi, chính quyền xã Hữu Đô, huyện Đoan Hùng khi ấy đã làm thủ tục cấp quyền sử dụng đất cho các hộ dân” - Anh Mạnh cười vui chia sẻ. Từ đó, người dân Vân Tập chính thức bước sang một trang mới, chấm dứt những tháng ngày lênh đênh trên sông nước.
Duyên nợ nghề sông
Hơn ba thập niên trôi qua, làng chài Vân Tập đã có 54 hộ với hơn 220 nhân khẩu. Không còn những chiếc bè mảng chông chênh, phần lớn các gia đình đã xây dựng được nhà cửa khang trang. Một số hộ sắm tàu thuyền vận tải cát, sỏi, mua ô tô chuyên chở hàng hóa. Cuộc sống vật chất, tinh thần của người dân đã có nhiều đổi thay, toàn thôn hiện chỉ còn 4 hộ nghèo và 3 hộ cận nghèo.

Làng chài Vân Tập xưa giờ đã có nhiều đổi thay đáng mừng.
Thế nhưng, an cư chưa đồng nghĩa với lạc nghiệp. Người dân được cấp đất ở nhưng không có đất sản xuất, sinh kế vì thế vẫn chủ yếu dựa vào sông nước hoặc công việc làm thuê. Trước đây, một số hộ chuyển sang khai thác cát, sỏi, đầu tư tàu thuyền vận chuyển trên sông. Tuy nhiên, khi các quy định về khai thác khoáng sản ngày càng chặt chẽ, hoạt động này dần thu hẹp rồi không còn hộ nào theo nghề.
Vài năm trước, nuôi cá lồng từng mở ra hướng phát triển kinh tế đầy triển vọng cho làng chài. Vốn quen nghề sông nước, người dân tự đánh bắt cá giống, đưa vào các lồng nuôi ven sông. Trong đó, cá chiên - một trong những loài cá quý của hệ thống sông ngòi miền Bắc - từng mang lại nguồn thu đáng kể. Có thời điểm, giá cá thương phẩm lên tới 700-800 nghìn đồng/kg. Thế nhưng, không rõ do nguyên nhân gì, cá nuôi thường xuyên chết hàng loạt, khiến người dân thua lỗ, nhiều hộ phải bỏ nghề. Hiện cả làng chỉ còn hơn 20 lồng cá, chủ yếu nuôi các giống cá truyền thống phục vụ gia đình hoặc lưu giữ những loài cá bản địa đánh bắt được nhưng chưa đủ kích cỡ khai thác. Gia đình anh Nguyễn Văn Mạnh cũng duy trì 3 lồng, mỗi lồng có khoảng 20-30kg cá ngạnh, cá lăng chấm. Đó gần như là nguồn tích lũy nhỏ nhoi, bên cạnh công việc đánh bắt cá hằng ngày của hai vợ chồng.

Cả làng hiện còn hơn 20 lồng cá trên sông Lô.
Chị Phan Thị Mùi, vợ anh Mạnh, vốn là phụ nữ chỉ quen việc đồng áng, nhưng khi lấy chồng về Vân Tập, không có ruộng vườn, chị cũng sớm thích nghi với nghề chài lưới. Thông thường, hai vợ chồng xuất phát khi chiều chạng vạng, tùy con nước và phán đoán luồng cá để ngược sông Chảy lên phía Lào Cai hoặc ngược sông Lô về phía Tuyên Quang, mỗi chuyến khoảng chục cây số. Vừa đi vừa thả lưới, sau đó vòng về, đến nhà cũng đã khoảng 22 giờ. Mỗi chuyến đi tốn chừng 300 nghìn đồng tiền dầu máy. Nếu may mắn gặp luồng cá lớn, trừ chi phí cũng chỉ còn dư được vài trăm nghìn đồng. Không ít chuyến, nhìn mấy con cá bé bằng hai đầu ngón tay nằm lọt thỏm trong chiếc thau, người đi đánh bắt chỉ biết thở dài. Công sức bỏ ra nhiều khi chẳng bù được chi phí nhiên liệu.
Không có nghề phụ, nếu không đánh bắt cá, người dân trong làng chủ yếu trông vào việc làm thuê. Bởi vậy, dù đã lên bờ định cư hơn ba thập niên, nghề sông nước vẫn là kế sinh nhai của phần lớn các gia đình.
Một điểm sáng là những thiệt thòi về học hành của thế hệ trước đã dần được khắc phục. Trẻ em Vân Tập ngày nay đều được đến trường, học tập theo đúng độ tuổi. Tuy nhiên, phần lớn mới dừng lại ở bậc THPT, chưa có nhiều người tiếp tục học lên cao hoặc có điều kiện thoát ly, tìm kiếm việc làm ổn định ở những lĩnh vực khác.
Một nét đặc trưng của làng chài Vân Tập là những dãy nhà liền kề, san sát, hầu như không có tường rào ngăn cách. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc các hộ dân được cấp quyền sử dụng đất ở trong đợt lên bờ định cư năm 1993, sau đó chưa được cấp bổ sung. Khi con cái trưởng thành, lập gia đình riêng, bố mẹ lại cắt một phần đất để dựng nhà. Cứ thế, qua nhiều năm, những ngôi nhà nối tiếp nhau thành dãy dài, phản ánh quá trình tách hộ, mở rộng gia đình của cộng đồng dân cư từng sống trên sông.

Chị Nguyễn Thị Hiền vá lưới chuẩn bị cho chuyến đánh cá.
Ông Nguyễn Đức Huy - Trưởng thôn Vân Cương chia sẻ: “Xóm Vân Tập có tới 98% là đồng bào Công giáo. Bà con luôn đoàn kết, chấp hành nghiêm chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, tích cực lao động, sản xuất, phát triển kinh tế gia đình. Những năm gần đây, đời sống người dân ngày càng được cải thiện, tuy nhiên, do không có đất canh tác, thiếu ngành nghề phụ nên hoạt động kinh tế chưa ổn định. Để người dân bảo đảm an cư, lạc nghiệp, phát triển bền vững, chúng tôi mong muốn chính quyền các cấp quan tâm tư vấn, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng phát triển các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp phù hợp với điều kiện thực tế; hỗ trợ vốn, kỹ thuật để xây dựng những mô hình sản xuất có hiệu quả kinh tế, từng bước nhân rộng”.
Quá trưa, chị Nguyễn Thị Hiền (sinh năm 1977) vẫn cặm cụi ngồi trước hiên nhà vá lại tấm lưới đánh cá. Quê ở xã Chí Đám, lấy chồng về Vân Tập, chị sớm quen với cuộc sống sông nước, trở thành một ngư dân thành thạo. Chiều nay, chị lại cùng chồng giong thuyền ngược dòng, mang theo hy vọng về một mẻ lưới nặng tay...
Hơn ba mươi năm trước, những người dân Vân Tập rời sông lên bờ với mong muốn có một mái nhà ổn định, con cái được học hành, cuộc sống bớt nhọc nhằn. Ước mong ấy phần nào đã thành hiện thực. Nhưng giữa ngã ba sông, những chuyến thuyền vẫn nối nhau ngược xuôi, những tấm lưới vẫn được giăng xuống mỗi chiều. Với người dân nơi đây, dòng sông vừa là ký ức, vừa là kế sinh nhai. Và để thực sự an cư, lạc nghiệp, họ vẫn cần thêm những cơ hội sinh kế phù hợp, để con cháu có thể lựa chọn một tương lai rộng mở hơn, không nhất thiết phải tiếp tục cuộc mưu sinh nhọc nhằn theo con nước.
Nguồn Phú Thọ: https://baophutho.vn/lang-chai-noi-nga-ba-song-264841.htm
