Làng khoa bảng bên bờ sông Đuống
Tổ dân phố Đông Găng Cổng, phường Đào Viên (thành phố Bắc Ninh) là vùng đất cổ xứ Kinh Bắc, nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng. Trải qua hàng trăm năm hình thành, phát triển, nơi đây gắn liền với lịch sử dòng họ Mai - dòng họ có nhiều đóng góp trong xây dựng quê hương, làm rạng danh truyền thống văn hóa, giáo dục. Đặc biệt, trong khoảng 148 năm (1511-1659), vùng đất này có 6 vị tiến sĩ Nho học được ghi danh trong sử sách.
Theo lời kể của các bậc cao niên, trước đây, cư dân địa phương sinh sống gần mép sông Thiên Đức (sông Đuống). Do tác động của môi trường, thời tiết, người dân dần chuyển lên vùng đất cao hơn, lập trại để sinh sống, sau này mới hình thành làng. Từ thời phong kiến, khu vực này có các tên gọi là làng Đông, làng Găng (còn gọi là làng Tư Cương) và làng Cổng (Trung Thôn). Sau nhiều lần thay đổi địa giới hành chính, từ ngày 1/7/2026, ba tổ dân phố được sáp nhập thành tổ dân phố Đông Găng Cổng, phường Đào Viên.

Bia đá ghi truyền thống của gia tộc họ Mai tại nhà thờ họ Mai.
Theo gia phả và tư liệu của dòng họ Mai, từ năm 1451, tổ tiên họ Mai đã đến đây sinh cơ lập nghiệp, từng bước gây dựng gia đình, phát triển làng xóm, xây dựng đình, chùa. Qua nhiều thế hệ, dòng họ không chỉ đóng góp công sức xây dựng quê hương mà còn vun đắp truyền thống hiếu học, trọng đạo lý, tạo nên dấu ấn nổi bật về khoa bảng.
Theo sách Đại Việt lịch triều đăng khoa thực lục và Văn bia Văn miếu Bắc Ninh, từ năm 1511 đến năm 1659, vùng đất Đông Găng Cổng có 6 người đỗ tiến sĩ, trong đó dòng họ Mai có 4 người. Người khai khoa là Mai Bang, sinh năm 1482. Năm 1511, khi 30 tuổi, ông đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp), khoa Tân Mùi, niên hiệu Hồng Thuận thứ 3, đời vua Lê Tương Dực, sau làm quan đến chức Hàn lâm Hiệu lý. Năm 1523, Nguyễn Thuyên đỗ Bảng nhãn khoa Quý Mùi, đời Lê Cung Hoàng. Năm 1535, Mai Khuyến đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Đến năm 1553, con trai Mai Khuyến là Mai Công tiếp tục nối dài truyền thống khoa bảng của dòng họ. Năm 1571, Nguyễn Lễ đỗ Hoàng giáp, từng giữ chức Thượng thư bộ Hộ và được cử đi sứ. Vị đại khoa cuối cùng là Mai Trọng Hòa, cháu nội Mai Công, đỗ Hoàng giáp năm 1659, làm quan đến chức Hiến sát sứ.
Những dấu ấn khoa bảng của dòng họ Mai đến nay vẫn được lưu giữ qua hệ thống di tích, tư liệu và hiện vật quý. Nổi bật là nhà thờ 4 tiến sĩ họ Mai nằm ở vị trí trung tâm làng, được khởi dựng từ thời Lê, nhiều lần trùng tu, tôn tạo trên nền đất cũ.
Ông Mai Trọng Niên, Phó Bí thư Chi bộ, Tổ trưởng tổ dân phố Đông Găng Cổng cho biết: Trải qua nhiều thế kỷ, dù địa danh và địa giới hành chính có nhiều thay đổi, truyền thống khoa bảng của dòng họ Mai vẫn luôn là niềm tự hào của người dân địa phương, trở thành động lực để các thế hệ hôm nay tiếp tục phát huy tinh thần hiếu học, trân trọng di sản, chung sức xây dựng quê hương ngày càng phát triển.
Nguồn Bắc Ninh: https://baobacninhtv.vn/lang-khoa-bang-ben-bo-song-duong-postid458796.bbg

