Lăng mộ Hoàng Thái hậu triều Nguyễn nằm 'ẩn mình' giữa khu dân cư

Tư Thông Lăng hay còn gọi là Lăng Vạn Vạn nằm giữa khu dân cư tại kiệt 29 Trần Thanh Mại, phường An Cựu, TP. Huế. Đây là nơi an táng bà Dương Thị Thục (1868 – 1944), vợ thứ 2 của vua Đồng Khánh và là mẹ vua Khải Định, bà nội vua Bảo Đại triều Nguyễn

Bà Dương Thị Thục khi còn sống thường được gọi là Đức Tiên Cung nên khu lăng mộ này còn có tên Lăng Vạn Vạn Tiên Cung. Sau khi vua Khải Định lên ngôi, bà được phong là Hoàng Thái phi, sau đó được tôn phong làm Khôn Nghi Hoàng Thái hậu. Đến thời vua Bảo Đại thì bà được tấn phong là Khôn Nghi Xương Đức Thái hoàng Thái hậu

Khu lăng mộ của bà Dương Thị Thục được xây dựng muộn vào cuối thời nhà Nguyễn, vừa mang phong cách nghệ thuật truyền thống vừa mang dấu ấn thời đại. Đặc biệt, vị trí lăng mộ nằm ở vùng đồng bằng trong khi lăng các bà Hoàng hậu triều Nguyễn phần lớn ở vùng gò đồi

Lăng Vạn Vạn được thiết kế và quy hoạch theo thuật phong thủy xưa. Phía trước lăng có một hói nước chảy qua được làm yếu tố “minh đường”; phía sau xa xa là núi Ngự Bình làm “hậu chẩm”; bức bình phong khá lớn trước lăng làm “tiền án”…

Bức bình phong tương đối lớn với chiều cao khoảng 5m, chiều dài hơn 10m, được xây theo dạng cuốn thư và trang trí nổi hình ảnh “phụng vờn mây”. Hai bên bình phong có hai tai được trang trí hai hình lá hóa rồng quay đầu chầu vào ở giữa

Ở hai bên bình phong là hai cột trụ hoa biểu cao khoảng 10m, xây trên mặt bằng hình vuông mỗi cạnh 2,9m. Trên đỉnh mỗi trụ biểu đều chắp hình hoa sen, một biểu tượng rất phổ biến trong trang trí ở các trụ hoa biểu tại các lăng tẩm Huế. Tiếp giáp với hai trụ biểu và bình phong, nằm về phía trong là một cái hồ được đào với diện tích khá rộng: chiều dài 32m, bề rộng hơn 20m

Từ hồ nước này, phải đi qua 3 tầng sân cao dần để đến khu vực Bửu thành. Mặt của 3 tầng sân đều được lát gạch ca-rô đúc xi-măng, xung quanh sân có xây lan can và trang trí hoa văn hình chữ “Vạn”

Ngăn giữa các tầng sân còn có các bổ trụ chắp hình hoa sen trên đỉnh. Sau thời gian dài chịu ảnh hưởng của điều kiện thời tiết bất lợi, hiện nay một số trụ đã bị xuống cấp, sập đổ

Phần kiến trúc quan trọng nhất của lăng là Bửu thành và Huyền cung được xây dựng trên một gò đất cao khoảng 4m so với mặt đất thường. Gò đất này được xây kè ốp đá kiên cố để tránh sạt lở, ngập lụt. Khu Bửu thành có mặt bằng hình chữ nhật, có hai vòng thành đều xây bằng gạch và xi măng. Ở các góc của hai vòng thành đều được bổ trụ và chắp hình hoa sen

Bửu thành môn là một cửa xây, chỉ trổ một lối đi hình vòm, bên trên xây hai tầng mái giả. Ở bờ mái và bờ quyết, các mặt của trụ cửa đều được trang trí với nhiều đề tài khác nhau

Ở chính giữa là ngôi mộ bằng đá, được cấu tạo giống như một ngôi nhà nhỏ, được xây giật cấp cùng với trang trí ở các góc. Các thành phần kiến trúc ở khu lăng mộ được làm bằng đá xanh từ Thanh Hóa, hoặc đá trắng Quảng Nam. Phía cuối ngôi mộ có bình phong hậu, được làm bằng vật liệu gạch tô xi-măng, xây gắn vào vòng thành của Bửu thành, với điểm nhấn trang trí hình chữ “Thọ”

Theo các chuyên gia, lăng Vạn Vạn là một công trình kiến trúc lăng mộ vừa mang phong cách nghệ thuật truyền thống, vừa mang dấu ấn của thời đại, vừa thể hiện tài nghệ chạm khắc trên đá của các nghệ nhân Việt Nam sống vào nửa đầu thế kỷ XX

Lăng Vạn Vạn đã được Bộ VHTT – nay là Bộ VHTTDL xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào cuối năm 2006. Hiện TP. Huế đang triển khai dự án “Bảo tồn, tu bổ và tôn tạo hệ thống Kinh thành Huế (giai đoạn 2) và sẽ di dời dân cư ở 16 khu vực di tích. Trong đó, khu vực lăng Vạn Vạn sẽ có 17 hộ dân bị ảnh hưởng, hiện đã cơ bản hoàn thành phê duyệt bồi thường, hỗ trợ chính sách