Làng Nôm-nơi lưu giữ dấu ấn kiến trúc cổ làng quê Bắc Bộ

Vẻ đẹp Làng Nôm. (Ảnh: Vietnam+)

Cách Hà Nội khoảng 30 km, làng Nôm, xã Đại Đồng, tỉnh Hưng Yên, vẫn giữ được dáng dấp của một làng quê Bắc Bộ với cổng làng, đình, chùa, giếng cổ, ao làng, cầu đá, chợ quê và những nếp nhà truyền thống.

Không chỉ là nơi lưu giữ dấu tích kiến trúc cổ, làng Nôm còn gắn với đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và lịch sử của người dân địa phương. Ngày 7/1/2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 50/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng Quần thể di tích làng Nôm là Di tích lịch sử-kiến trúc nghệ thuật quốc gia.

Từ một làng cổ đến quần thể di tích mang đậm dấu ấn Bắc Bộ

Làng Nôm còn được biết đến với tên gọi làng Đại Đồng, trước đây có tên Đồng Cầu. Theo tư liệu và ký ức được lưu truyền tại địa phương, vùng đất này đã hình thành từ khá sớm, trải qua nhiều giai đoạn phát triển và từng có thời kỳ giao thương sầm uất.

Điều dễ nhận thấy khi đặt chân đến làng Nôm là không gian làng Việt truyền thống vẫn hiện diện khá rõ. Từ cổng làng, những con đường lát gạch dẫn vào các xóm, men theo ao làng và những công trình kiến trúc cổ. Hai bên đường là nhà cổ, từ đường của các dòng họ, những bức tường cũ và hàng cây xanh. Mặt nước ao làng ở trung tâm trở thành điểm kết nối tự nhiên giữa các công trình, tạo nên một tổng thể hài hòa.

Cổng phía Đông là một trong những công trình gây ấn tượng ngay từ đầu hành trình. Được xây dựng vào năm Ất Mão 1915, cổng có kiến trúc bát trụ, cao 7,75 m, rộng 10,4 m, với các chi tiết trang trí và câu đối mang nội dung nhắc nhớ truyền thống, đạo lý của làng. Quy mô và hình thức kiến trúc khiến công trình được đánh giá là một trong những cổng làng đẹp ở khu vực phía Bắc.

Cổng làng Nôm là một trong những nhân chứng lịch sử đi qua 2 cuộc kháng chiến của dân tộc Việt Nam. (Ảnh: Vietnam+)

Qua cổng làng, du khách bắt gặp một không gian dường như chậm hơn nhịp sống bên ngoài. Ao làng nằm giữa khu dân cư, bốn mùa có nước, xung quanh là đường gạch và những công trình cổ soi bóng. Những bậc gạch ven ao từng gắn với sinh hoạt thường ngày của người dân, nay vẫn góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng cho cảnh quan làng.

Đình Đại Đồng, còn gọi là đình Nôm hay đình Tam Giang, nằm ở phía Tây Bắc của làng, gần cổng phía Tây. Đình thờ Thánh Tam Giang, vị tướng được truyền tụng có công dưới thời Hai Bà Trưng. Công trình có bố cục tổng thể hình chữ Tam, gồm Đại bái, Trung từ và Hậu cung, hai bên có Tả vu và Hữu vu. Đây không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng của cư dân địa phương. Trong lịch sử, đình làng giữ vai trò quan trọng đối với đời sống cộng đồng. Những nghi lễ, hội làng, sinh hoạt văn hóa và các sự kiện quan trọng của cư dân đều gắn với không gian này. Quần thể làng Nôm cũng từng là nơi diễn ra nhiều sự kiện trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

Một thành tố khác làm nên diện mạo làng cổ là hệ thống nhà thờ họ, từ đường. Nhiều công trình nằm dọc trục đường chính, hướng ra ao làng. Các dòng họ lớn như họ Phùng còn lưu giữ nhiều nhà thờ chi họ. Kiến trúc nhìn chung không quá đồ sộ nhưng mang đặc trưng của nhà truyền thống với nhà gỗ ba gian, cổng và tường bao riêng, mái ngói cùng hệ thống vì kèo được làm theo lối kiến trúc dân gian.

Bên cạnh đó, Văn chỉ Đại Đồng là nơi thờ Khổng Tử, các bậc Tiên hiền và những người đỗ đạt, có đóng góp cho địa phương. Công trình được trùng tu, tôn tạo lớn vào năm 2017, nằm liền kề đình Đại Đồng, góp thêm một lớp giá trị về truyền thống hiếu học cho không gian văn hóa của làng.

Cầu đá, chùa Nôm, chợ quê-những điểm nhấn níu chân du khách

Cây cầu đá 9 nhịp đầu rồng soi bóng xuống dòng Nguyệt Đức tại làng Nôm. (Ảnh: Vietnam+)

Nếu cấu trúc làng tạo nên vẻ đẹp tổng thể thì cầu đá, chùa Nôm và chợ Nôm là những điểm đến để du khách cảm nhận rõ hơn giá trị của làng Nôm.

Cầu đá nằm trên dòng Nguyệt Đức là một trong những công trình đặc sắc nhất. Theo tư liệu địa phương, cây cầu vốn được làm bằng gỗ lim từ thế kỷ XVI, đến thời Tự Đức được thay hoàn toàn bằng đá. Cầu được ghép từ những phiến đá xanh, mặt cầu rộng gần 2 m, gồm 9 nhịp. Những dầm đá được tạo tác với họa tiết vân mây, một số chi tiết có dáng như đầu rồng. Các trụ đá đỡ dầm cầu được chế tác theo kỹ thuật thủ công, tạo nên một công trình vừa chắc chắn vừa có giá trị nghệ thuật.

Trải qua thời gian, cầu đá vẫn giữ vai trò kết nối không gian làng với khu vực chợ Nôm. Đứng trên cầu, du khách có thể cảm nhận rõ sự giao hòa giữa công trình kiến trúc cổ và cảnh quan sông nước.

Không xa đó là chùa Nôm, tên chữ Linh Thông cổ tự. Chùa nằm ở khu vực ngoài làng, gần chợ Nôm, với hệ thống công trình gồm tam quan, gác chuông, gác trống, sân chùa, Tam bảo, nhà Mẫu, nhà Tổ và hai dãy hành lang. Tam bảo có bố cục theo kiểu “nội đinh ngoại quốc”, bảo lưu khá rõ quy mô và hình thức kiến trúc truyền thống.

Giá trị nổi bật của chùa Nôm còn nằm ở hệ thống tượng cổ. Nơi đây hiện lưu giữ 122 pho tượng bằng đất với nhiều kích thước, hình dáng và thần thái khác nhau. Cùng với các hiện vật như chuông đồng, cây hương đá, tháp đá, nhang án, câu đối, đại tự…, hệ thống tượng và di vật góp phần làm nên giá trị đặc biệt của di tích.

Không gian thanh tịnh bên trong ngôi đại cổ tự. (Ảnh: Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam)

Trong khuôn viên chùa còn có giếng cổ và khu vườn tháp. Không gian cây xanh, kiến trúc cổ và các hạng mục tâm linh tạo nên một tổng thể yên tĩnh, phù hợp với những du khách muốn tìm hiểu văn hóa, kiến trúc và đời sống tín ngưỡng truyền thống.

Ngay trước chùa là chợ Nôm-một điểm đến mang màu sắc đời thường rõ nét. Chợ có nguồn gốc từ thời Lê, nằm trên khu đất rộng khoảng hai mẫu Bắc Bộ, dưới những tán cây cổ thụ. Chợ hiện họp theo phiên vào các ngày có số cuối 1, 4, 6, 9 âm lịch.

Điểm đặc biệt của chợ không chỉ nằm ở hoạt động mua bán mà còn ở kiến trúc. Những dãy chợ xây bằng gạch đỏ, mái ngói rêu phong, nhiều mảng tường không trát vữa tạo nên vẻ cũ kỹ, mộc mạc. Các mặt hàng được bày bán chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường ngày, từ thực phẩm đến những vật dụng dân dã. Trong không gian ấy, chợ không đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là một phần ký ức sinh hoạt của cộng đồng.

Làng Nôm còn có một cây cầu gạch cổ nằm giữa ao làng, được xây dựng năm 1929. Cây cầu có diện tích khoảng 28 m², thành cầu xây bằng gạch và vôi vữa, mặt lát gạch chỉ nghiêng. Công trình tạo thành một điểm nhấn giữa mặt nước, nối hai bên bờ và góp phần hoàn thiện cảnh quan cổ kính của làng.

Ba giếng cổ trong làng cũng được người dân gìn giữ như những tài sản chung. Giếng nằm ở nhiều vị trí khác nhau, trong đó có giếng trước đình, giếng ven cầu đá và giếng trong khuôn viên chùa. Người dân địa phương coi đây là những dấu tích quan trọng của làng; nước giếng chủ yếu được sử dụng trong những dịp lễ, Tết, khi làng có việc trọng đại.

Tất cả những yếu tố ấy -từ cổng làng, ao nước, cầu đá, chợ quê đến đình, chùa, giếng cổ và nhà thờ họ-không tồn tại riêng rẽ mà liên kết thành một không gian văn hóa thống nhất. Chính sự kết nối đó giúp làng Nôm giữ được sức hấp dẫn riêng, thay vì chỉ trở thành nơi tập trung những công trình cổ.

Giữ hồn làng giữa nhịp sống mới

Quần thể di tích làng Nôm. (Ảnh: Tư liệu Cục Di sản văn hóa)

Giá trị của làng Nôm hôm nay nằm ở những công trình đã tồn tại qua hàng trăm năm và ở cách cộng đồng địa phương ứng xử với di sản. Trong quá trình đô thị hóa, bảo tồn một ngôi làng cổ không thể chỉ dừng ở việc sửa chữa đình, chùa hay một cây cầu mà là giữ được cảnh quan, không gian sinh hoạt và mối liên hệ giữa di tích với đời sống người dân.

Ao làng hiện được cộng đồng bảo vệ như tài sản chung. Những con đường gạch, giếng cổ, cây cầu, công trình tín ngưỡng và hệ thống nhà thờ họ tiếp tục được gìn giữ. Việc trùng tu, tôn tạo các công trình có giá trị, trong đó có Văn chỉ Đại Đồng, cho thấy ý thức bảo vệ di sản đang được đặt trong quá trình phát triển của địa phương.

Việc quần thể di tích làng Nôm được xếp hạng Di tích lịch sử-kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 2020 cũng tạo thêm cơ sở để công tác quản lý, bảo tồn được thực hiện bài bản hơn. Tuy nhiên, với một di sản sống như làng Nôm, bảo tồn cũng đặt ra yêu cầu cân bằng giữa gìn giữ và phát triển.

Du lịch có thể trở thành một động lực để người dân tiếp tục gìn giữ di sản. Một chuyến tham quan làng Nôm có thể bắt đầu từ cổng làng, men theo đường gạch đến đình Đại Đồng, đi qua ao làng, cầu đá, thăm các công trình nhà thờ họ, ghé chùa Nôm và kết thúc ở chợ quê. Đó không phải hành trình khám phá những điểm đến tách biệt, mà là trải nghiệm một chỉnh thể văn hóa.

Lầu Quan Âm nằm giữa hồ nước uy nghiêm (Ảnh: Vietnam+)

Điều đáng quý ở làng Nôm là nhiều giá trị vẫn nằm trong đời sống thường ngày. Người dân vẫn sinh hoạt bên ao làng, chợ vẫn họp theo phiên, các công trình tín ngưỡng vẫn là nơi cộng đồng lui tới. Chính sự hiện diện của con người khiến những di tích nơi đây không trở thành những dấu tích khô cứng của quá khứ.

Trong bối cảnh nhiều làng quê đang thay đổi nhanh chóng, làng Nôm cho thấy một hướng đi khác: giữ lại những giá trị cũ để tạo nền tảng cho đời sống mới. Những viên gạch đỏ, mái ngói phủ rêu, cây cầu đá, giếng cổ hay mặt ao yên ả không chỉ kể câu chuyện về quá khứ mà còn nhắc nhở về cách một cộng đồng có thể gìn giữ ký ức của mình.

Làng Nôm là một điểm đến dành cho những người yêu kiến trúc hay tìm hiểu lịch sử và là nơi du khách có thể bắt gặp hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam-cây đa, giếng nước, sân đình, chợ quê, mái nhà cổ và những nếp sinh hoạt cộng đồng. Giữa nhịp sống hiện đại, một không gian như thế càng trở nên có giá trị.

Bảo tồn làng Nôm không chỉ là giữ lại những gì thuộc về quá khứ, mà đó là giữ một phần ký ức của làng quê Bắc Bộ để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và được trao lại cho các thế hệ mai sau./.